Liste der Interpretationen von
Johannes Bolte (1915)
Einführende Bemerkungen
Bolte folgt mit seinen Ausführungen der Aufforderung von Franz Weinitz,
dieses Bild vollständig auszudeuten zu versuchen und gibt eine erste
Liste mit Interpretationen zu dem Bild. Er bezieht sich dabei auch auf die
Erläuterungen L. Maeterlincks zu einem Bild des Sohnes von Pieter Bruegel,
dessen eine (von mehreren) Kopie(n) des Gemäldes seines Vaters im Harlemer
Museum zu finden ist. Aber vor allem bezieht sich Bolte bei seinem Versuch,
die richtigen Sprichwörter und sprichwörtlichen Redensarten zu
identifizieren, auf die Lexika von Harrebomée und Stoett.
Bolte nennt seine Identifikationen nur auf holländisch. Er kommt auf
69 Nummern, läßt aber eine Szene ungedeutet (Nr. 64), aus welchem
Grund bleibt unklar. Er selbst spricht von 73 Deutungen. Tatsächlich
nennt Bolte insgesamt 86 Sprichwörter. Er gibt nur wenige Hinweise zu
den Bedeutungen der gefundenen Ausdrücke. Sie werden aber, sofern vorhanden,
in kursiver Schrift gleich nach dem entsprechenden Sprichwort genannt.
Die Nummern, die mit einem "a" oder "b" versehen sind, wurden von Bolte so
bezeichnet. Sie verweisen meist auf die mehrfache Interpretation einer Szene,
d.h. es wird angenommen, Bruegel habe hier mehrere Sprichwörter oder
sprichwörtliche Redensarten in einer Darstellung ausgedrückt. Die
in Klammern hinzugefügten "(a)" oder "(b)" stammen von mir. In den
Fällen, daß unter einer Nummer mehrere Deutungen zu finden sind,
dienen sie der eindeutigen Kennzeichnung. Sie verweisen meist auf verschiedene
Interpretationen derselben Szene, d.h. es ist unsicher, welchen Ausdruck
Bruegel darstellte.
Literaturnachweis
Johannes Bolte (1915): "Nachschrift" zu Franz Weinitz: Die
"Niederländischen Sprichwörter" des Pieter Bruegel des Älteren
im Kaiser-Friedrich-Museum zu Berlin. Zeitschrift des Vereins für
Volkskunde, 25, S.299-305.
Eine Abbildung fehlt bei Bolte (siehe aber Weinitz, 1915).
1. Vlaaien op het dak.
Vgl. Bruegels "Luylekkerland".
2. Het eene pijltje naar het andere zenden.
3. Vrijen onder een dak, is' t schande, 't is gemak.
Nicht De Cock: "Over den bessem getrouwd zijn."
4. Die niet door de vinger ziet, dient in de wereld
niet.
5(a). Hij schijt op de wereld.
5(b). Kaart, keurs en kan bederven menig man.
6. Iemand bij den neus krijgen.
Vgl. Wander, III, S.960: "Es zieht sich keiner bei der eigenen Nase."
7. Hy pist tegen de maan.
Gemildert auf dem Genter Gemälde. Die Mecheler und die Thiener werden
als Maanblusscher (Mondlöscher) gefoppt.
8. Hij is in den regten barbiers-winkel, daar men hem
wel fijntjes zal poetsen.
Latein: "A barba stulti discit tonsor." Siehe auch Stoett: "Den gek scheren."
Aber vgl. Maeterlinck.
8a. Daer steken twee zotten onder eene kaproen.
9(a). Zijn haring wil hier niet gaar braden.
9(b). Dat is de haring om de kuit gebraden.
Harrebomée, I, 382a.
10. Hij sit tusschen twee stoelen in ass.
Ebenso auf Miserikordien des 15. bis 16. Jahrhunderts in Rouen und Amsterdam
und auf Bilderbogen.
10a. Een open pot of open kuil, daarin steekt ligt de hond zijn muil.
11. Daar hangt de schaar uit.
12. Een hennentaster.
12a. Hij heeft hem een been in den mond gegeven, om
te kluiven; daar zal hij genoeg aan te doen hebben.
12(a). Het is een goed kluifbeentje.
12b. Hij spreekt uit twee monden.
13. Hy hanght de cat de bel aen.
14. Hier trekt de zeug den tap uit.
15. Zij dragt in de eene hand water, maar in de andere
vuur.
16(a). Zij weet de duivel op een kussen te binden
mit lintjes.
16(b). Het was de beste Griet, die men vond, die den
duivel op een kussen bond.
17. Een pilaarbijter.
Das ist ein scheinheiliger Kirchgänger.
18. Men can met het hoofd geen muren breeken.
19. Ik scheer het schaep, en de andere het verken.
20. De een rokkent wat de ander spint.
21. Hij draagt den dag met manden uit.
22. Voor den duivel een karsken branden.
23. Bij den duivel te biechte gaan.
24. De vos en de kraan hebben elkander te gast.
Der Fuchs beim Storch zu Gaste.
25(a). Hij zit op gloeijende kolen.
25(b). Zijn vuur is uitgepist.
26. Twee honden aan een been komen zelden overeen.
27(a). Hij snijdt het varken onder den buik.
27(b). Hij weet niet, hoe hij het varken ontginnen
zal.
28(a). Zij heeft hem eene blaauwe huik omgehangen.
28(b). Froukens, die geern hier en daar den offer
ontfanghen, moeten haer mans de blau huycke omhanghen.
29. Roozen strooien voor de varkens.
Vgl. Matth. 7,6: "Neque mittatis margaritas vestras ante porcos." Eine
in mittelalterlichen Kirchen oft dargestellte Szene. Vielleicht Verwechslung
von lat. margarita (Perle) mit franz. marguerite (Blume). Vgl. auch Wander:
"Turpe rosas suibus, sanctum dare turpe catellis." Vgl. auch "Dit sluyt
gelyck een tanghe op een verken", nach Maeterlinck auf der Haarlemer Kopie.
30. Als 't kalf verdronken is, wordt de put gevuld.
31. Men moet zich krommen, wil men door de wereld
kommen.
32(a). Hy doet de wereld op zijnen duim draaien.
Ein geputzter Junker hält die Weltkugel wie der Gaukler das Lotterholz
auf dem Daumen.
32(b). Dese roert den duym.
33. Men zal een stok in zijn wiel steken.
34. Het achterste paar krijgt de krakelingen.
Sie spielen das "Steygerspiel", "Strebekatze" (jeu de pannoye), aber indem
sie eine Bretzel auseinanderzureissen suchen. Bruegel hat ein Wortspiel zwischen
krakeling (Bretzel) und krakeeling (Zänkerei) beabsichtigt.
35. De zijne pap gestort heeft, kan niet alles weder
oprapen.
36. Hij weet naauwelijks van het eene brood tot het andere
te geraken.
37. Hij zoekt het bijltje.
38. Hij gaept tegen den oven.
39. Hij doet Onzen Heere een vlasschen baart aan.
40. Het licht schijnt in de duisternis.
Vgl. das Evangelium des Johonnes 1,5. Im Stall beleuchtet eine Laterne
einen Kleiderständer.
41(a). Het hennenei grijpen en het ganzenei
verwaarloozen.
41(b). Hij siet op het ey en laet het hoen loopen.
42. Door de mand vallen.
43. Uit vreemde huiden snijdt men breede riemen.
44. Den paling by den steert grypen.
45. Hy benijt, dat de son int water schijnt.
46. Stroom op zwemmen.
47(a). In troebel water is 't goed visschen.
47(b). Hij vangt den eenen visch met den anderen.
48. Groote visschen eten de kleinen.
Vgl. den Stich von Hieronymus Bosch.
49. Hij vischt achter het net.
50. De speelman is op het dak.
Ist das Türmchen ein Narrenhäuschen?
51. Hy klimt van den os op den ezel.
52(a). Twee arme lieden voor eene deur.
52(b). Hij valt met de deur int huis.
53. Twee schyten door een gat.
54. Dat is twee vliegen mit een lap.
55. Gelukkig, als de ooijevaar u toevliegt.
56(a). Hy hanght de huyck na de wint.
56(b). Dese wayt met alle winden.
57. Hy telt de pluimen tegen den wind.
58. Lust het u te jagen, zoo keer de zwarte zwijnen uit
het koren.
59. Zijn geld in't water werpen.
60. Hy smyt zyn kap over den haag.
61. Hij leidt den beer.
Bedeutung: Er ist lustig.
62(a). Ben ik niet geroepen, om ganzen te hoeden,
laat het gansjes wezen.
62(b). Hierom en daarom gaan de ganzen barre voets.
62(c). Wer sorget, ob die gänß gent bloß,
und fägen will all gaß und stroß, der hat keyn fryd, rûw
überal.
Brant, Narrenschiff, 1494.
63. Paardenkeutels zijn geen vijgen.
64. [ausgelassen]
Ein Mann schleppt an einem Seil einen Schemel nach.
65. Als het huis brandt, warmt men zich bij de kolen.
66. Als gij den wolf ziet, zoek niet meer naar zijne
voetstappen.
67. Als de eene blinde den andern leidt, vallen ze beide
in de gracht.
Vgl. Matthäus 15,14.
68. Men moet zeilen, terwijl de wind dient.
69. Dat is boter aan de galg gesmeerd.
Copyright © Frank Detje
Copyright © electronic copy DE
PROVERBIO
Forum
