Edition used.
Vestfirðinga sögur. Gísla saga Súrssonar. Fóstbrœðra saga. Þáttr Þormóðar.
Hávarðar saga Ísfirðings. Auðunar þáttr vestfirzka. Þorvarðar þáttr
krákunefs. Björn K. Þórólfsson
og Guðni Jónsson gafu út. Íslenzk fornrit. VI. Reykjavík, 1943.
Others. Konráð Gíslason, Tvær sögur af Gísla Súrssyni, Nordiske
Oldskrifter, Kh, 1849. The Y-text from 149. Finnur Jónsson, Hin
konunglega norræna fornfræðafélag, Kh, 1929. Edits the E-text. Then, beginning
of saga from Y-text, followed by fragment from 445. Translation used. CSI George Johnstone
Others.
Íslenzk fornrit mss
information.
E: AM 556 a,
4to.
Shorter version, second half of 15th century. Eggerts bók, after Eggert
Hannesson (of the West Firth district) to whom it
belonged.
Contains
also Grettla and Harðar saga.
445: AM 445 c,
4to.
Contains four leaves of Gísla, beginning of 15th century. Much in
agreement with E.
Y: Ny kgl. sml. 1181,
fol. Paper copies of a longer version, both 18th
century, by Ásgeir Jónsson. The original a 14th century vellum,
AM 149,
fol.
once in the Royal Library,
Copenhagen. Traditionally regarded as a later version of the text.
Has some lengthy and apparently unnecessary
additions.
AM: AM 761 b,
4to.
Editorial comment. All citations from E-text (of Íslenzk fornrit), unless otherwise stated.
ÍF VI. 2. 6. Y-text. Kviddu allir við
kvámu hans, en fögnuðu, er hann fór í
brott.
CSI II. Omitted translation of
Y-text.
ASB 10. 17. 54. 3. 13.14.
Margir usw., man beachte die charakteristische wendung, welche in
wenigen worten das schon damals über Grettir sich bildende allgemeine urteil
hervorhebt.
Ed. note. ÍF VII. 17. 49. Margir báðu hann
vel fara en fáir aptr koma.
ÍF VI. 2. 9. Y-text. Kolr svarar: “Lítil gersimi
er sverð mitt, en þó er þat margt í karlshúsi, at eigi er í
konungsgarði.”
CSI II. Omitted translation
of Y-text.
ÍM 174. KARL Margt er gott í koti karls.
HSch Margt (Oft) er það í húsi karls er eigi er í konungs ranni. Mágus s. 26.
kap. Oft er það í koti karls sem kóngs er ekki í ranni. JÁÞjóðs II 412.
ÍF VI. 2. 7. Barðr kvað ómæt ómaga
orð, – “ok mun ek fara sem áðr.”
CSI II.
2. Thordis’ father objects to Bard’s seducing
her.
2. Bard remarked that he took no heed of the
words of idle men – “I shall continue as before,” he
said.
GJtr. Bard said that “the words of a weakling
are worthless”– “and I shall go on as usual.”
ASB 10.
2. 4. 8. 14. ómæt ómaga orð, ein
alliterierendes sprichwort, “des unmündligen worte sind wertlos, ohne
bedeutung”, vgl. Laxd. 85, 6: ómæt eru ofglapa orð.
FJ
Proverb word 312. Page 177. ómagi – ómæt [eru]
ómaga orð Gísl. 5. Jfr Mág 22. ‘Ugyldige er den mindreåriges ord’: = GJ
(med varr.: afglapa, drukkins manns).
ÍM 250. ÓMAGI
Ómæt eru ómaga orð. Gísla s. 2. kap. o. v. Ómerk eru ómaga orð.
Bhar
TPMA 13.
236. WORT/parole/word 6. Wahrheitsgehalt,
Verbindlichkeit und Geltung der Worte 6.14. Das Wort eindes
Unmündigen (Toren) gilt nichts Nord. 69 Ómæt ómaga orð Des
Unmündigen Worte sind wertlos7 GÍSLA SAGA 2, 8 (= JÓNSSON, ARKIV 312.
JÓNSSON 128). 70 Þar eru omaga om{{e}}t orð
Da sind die Worte des Unmündigen wertlos MÁGUS SAGA 12 S. 22, 32 (= JÓNSSON,
ARKIV 312). 71 {{O}}mæt eru þar afglapa orð Die Worte
eindes Toren sind da bedeutungslos LAXDŒLA SAGA 85, 6 (= GERING 1. JÓNSSON
1). 7Vgl. BAETKE 457: “ómagi m.
Person, die nicht selbst für sich sorgen kann (z. B. Kinder u. Alte)”.
ÍF VI. 6. 24. Nú fór sem mik grunaði, ok mun
þetta fyrir ekki koma, sem nú er at gört; get ek ok, at auðna ráði nú um
þetta.”
CSI II. 6. Gisli to Thorkell,
on the failed blood-brotherhood oath:
7. Then Gisli said to
Thorkel, his brother, “This is what I thought would happen. What has taken place
here will come to nothing. I suspect fate will take its course
now.”
GJtr. 8. “It has gone as I thought it would;
what we have just done will be of no use; and I think that fate will
have its way over this.”
ASB 10. 6. 14-15.
15. 18. – s. 15, 1. Mun – koma, “wird nutzlos
sein, keinen erfolg haben.”
Ed. note. At the close of an
apophthegmatic scene.
Konráð Gíslason, Tvær sögur af Gísla Súrssyni, Nordiske Oldskrifter,
Kh, 1849, Saga af Gísla Súrssyni, 77-160, p. 99.
Ásgerðr leggr nú upp báðar hendr um háls honum ok lætr hit
blíðasta ok biðr hann ekki trúa slíku. Þorkell biðr hana á brott fara. Ásgerðr
mælti: "Þá skal ekki lengi þrá til þess, er þó skal ekki tjá.
En kosti geri ek þér tvá – at þú lát sem þetta sè ómælt, er við höfum geipat, ok
legg engan trúnat á þat, sem ekki er satt; hinn er annarr, at ek nefni mèr vátta
nú þegar ok segi skilit við þik."
FJ Proverb word
478. Page 203. þrá (verb) – ekki skal lengi þrá til þess er þó skal
ekki tjá Gísl 99. ‘Ikke skal man længe længes efter hvad der ikke kan nytte
(at ønske)’. Aasen: “D’er leidt å trå etter det ein aldri kann
få”.
ÍM 372. ÞRÁ 2 Ekki skal lengi þrá til þess er þó skal
ekki tjá. Gísla s. 99 (Kh. 1849) Það er ekki að þrá sem ekki er að fá. BHar
ÍF VI. 9. 31. “Opt stendr illt af
kvennahjali, ok má þat vera, at hér hljótisk af í verra lagi, ok leitom
okkr ráðs.”
CSI II. 9. Aud attempts to put an
end to her unfortunate conversation with Asgerd:
10. Then
Aud spoke: “Women’s gossip often leads to trouble, and here it
may turn out to be the worst kind of trouble. We must seek
counsel.”
GJtr. 11. “Trouble often comes from
women’s talk, and perhaps the trouble from ours will be of the worst
kind.”
ASB 10. 9. 20. 11. 5. Þá tekr
usw., man muss also annehmen, dass Auðr den ausruf Þorkels gehört habe.
FJ Proverb word 217. Page 103. kona – . . . opt stendr
ilt af kvenna hjali (tali kvenna) Gísl 15, Svarfd 86. ‘Ofte kommer
ondt af kvinders snak’. opt verðr kvalræði af konum Sól 10. ‘Ofte
volder kvinder fortræd’.
ÍM 183. KONA Oft stendur illt af
kvenna hjali. Gísla s. 9. kap. o. v.
TPMA 3. 373.
FRAU/femme/woman 1. Wesen, Eigenschaften und Verhaltensweise der
Frau 1.9. Geschwätzigkeit, Zungenfertigkeit und Unverschweigenheit
der Frau 1.9.2. Spez. 1.9.2.8. Frauen bewirken Schlimmes
mit ihrem Geschwätz Nord. 611 Opt stendr illt af kvenna
hjali Oft entsteht Schlimmes aus Weibergeschwätz GÍSLA SAGA 9, 11 (=
JÓNSSON, ARKIV 217. JÓNSSON 94) (vgl. unten 3.2.7.1.2.). 612 Opt
stendr ilt af tali kvenna SVARFDŒLA SAGA 86 (→JÓNSSON, ARKIV 217) (vgl.
unten 3.2.7.1.2.).
ÍF VI. 9. 33-4. “Eigi sé
ek hér ráð til,” sagí hann, “Þat sem duga mun. En þó mun ek ekki kunna þik um
þetta, því at mæla verðr einnhverr skapanna málum,1
ok þat mun fram koma, sem auðit verðr.”
1kunna e-n (um e-ð): reiðast, álasa. – mæla –
málum (mæla verðr nökkurr skapamál Y): Einhver hlýtur að verða
til þess að mæla þau orð, sem skapað er í örlögum (?: sem þarf til þess, að það
komi fram, sem á að verða).
CSI II. 9. Gisli to
Aud when she tells him about the conversation with
Asgerd:
10. “I see no plan that will work,” he said, “but I
shall not be angry with you for this. Fate must find someone to speak
through. Whatever is meant to happen will happen.”
GJtr.
12. ‘I can see nothing to be done about it,’ he said, ‘that will help;
and yet I cannot blame you, for “Fate’s words will be spoken by
someone” and “what is to follow, will follow.”’
ASB 10.
9. 22. 22. 12. skapanna málum, “die worte
des schicksals”, die vom schicksal eingegebenen gedanken.
FJ Proverb
word 373. Page 186. sköp – . . . mæla verðr einn hverr skapanna
málum Gísl. 17. ‘Hver enkelt må udtale skæbnens ord’, ?: enhver må udtale
hvad der forudbestemt, man taler i overensstemmelse med det forudbestemte. = GJ
(skapamálunum)
ÍM 299. SKÖP Mæla verður einn hver
skapanna málum. Gísla s. 9. kap.
TPMA 4. 401.
GESCHEHEN/se passer/happen 4. Es geschieht, was zu geschehen hat 4.1. Was
geschehen muss und vom Schicksal bestimmt ist, geschieht auch Nord. 27 Ok
ætluðu, at þá mundi fram koma þat, er fyrir var ætlat Und sie erwarteten,
dass das dann geschehen würde, was vorher (so) bestimmt war HEIÐARVÍGA SAGA 27
S. 294. 28 Þat mun uerda fram at koma sem ætlat er Es wird wohl so
geschehen müssen, wie es bestimmt ist HARÐAR SAGA 30 S. 165. 29 Ferr þá sem
auðit verðr Es wird da geschehen, wie es bestimmt ist REYKDŒLA SAGA 31
(→JÓNSSON, ARKIV 18 [= JÓNSSON 6]). 30 Því at mæla verðr einnhverr skapanna
málum, ok þat mun fram koma, sem auðit verðr Denn jeder spricht Worte des
Schicksals, und das, was bestimmt ist, muss geschehen GÍSLA SAGA 9, 22. 31
Enda varð þat fram at koma, sem til dró Und es musste da geschehen, was
geschah GUNNLAUGS SAGA 11 S. 98. 32 Þat mun verða fram at koma sem ætlat
er Übers. wie 28 NJÁLS SAGA 13, 9 (= JÓNSSON, ARKIV 488. JÓNSSON 193).
ÍF VI. 9. 33-4. “Eigi sé ek hér ráð til,” sagí
hann, “Þat sem duga mun. En þó mun ek ekki kunna þik um þetta, því at mæla verðr
einnhverr skapanna málum,1 ok þat mun fram koma, sem auðit
verðr.” 1kunna e-n (um
e-ð): reiðast, álasa. – mæla – málum (mæla verðr nökkurr
skapamál Y): Einhver hlýtur að verða til þess að mæla þau orð, sem skapað
er í örlögum (?: sem þarf til þess, að það komi fram, sem á að
verða).
CSI II. 9. Gisli to Aud when she tells
him about the conversation with Asgerd:
10. “I see no plan
that will work,” he said, “but I shall not be angry with you for this. Fate must
find someone to speak through. Whatever is meant to happen will
happen.”
GJtr. 12. ‘I can see nothing to be done
about it,’ he said, ‘that will help; and yet I cannot blame you, for “Fate’s
words will be spoken by someone” and “what is to follow, will
follow.”’
ASB 10. 9. 22. 22.
FJ Proverb word 18. Page 65. auðinn – ferr þá
sem auðit verðr Reykd. 31. ‘Det går da som skæbnen vil’. Også hos GJ
(það fer sem).
Ed. note. Close of an apophthegmatic
scene.
ÍF VI. 10. 34. Saman er brœðra eign bezt
at líta ok at sjá.3
3ok at sjá er naumast upphaflegt í
sögunni, enda ekki í Y.
CSI II. 10. Gisli to
Thorkell, who wants to move out:
11. Gisli answered him,
“What brothers own jointly is best seen together. I would
appreciate having things remain as they are and that we make no
division.”
GJtr. 13. ‘“What belongs to brothers is
best seen together.”’
ASB 10. 10. 22.
2. 20. Saman – líta, ein sprichwort; man beachte die
alliteration (bræðra . . . bezt).
FJ Proverb word 55. Page
72. bróðir (se bak) – saman er brœðra eign bezt at líta Gísl
17. ‘Det er skönnest at se brødres ejendom samlet’ (?: i fælleskab), brugt af
Gisle, der ikke ønsker, at broderen Torkel skal flytte fra ham. GJ har ordspr.
(sjá f. líta; det ene hds af Gísl. har líta ok sjá!,
det andet blot sjá).
ÍM 43. BRÓÐIR Saman er bræðra
eign bezt að líta og að sjá. Gísla s. 10. kap.
TPMA 2.
130. BRUDER/frère/brother 8. Verschiedenes Nord.
27 Saman er brœðra eign bezt at líta Es ist das
beste, den Bezitz von Brüdern ungeteilt (wörtl. zusammen) GÍSLA SAGA 10, 2 (=
JÓNSSON, ARKIV 55. JÓNSSON 22).
ÍF VI. 10. 35. Þorkell mælti: “Ekki er
undir, hvat um er talat, skipta skal fénu at vísu; ok fyrir því, at ek
beiði skiptis, þá skaltu hafa bólstað ok föðurleifð okkra, en ek skal hafa
lausafé.”
CSI II. 10. Thorkell
responds when Gísli, asking him not to move out, remarks that they have had
various changes in their relationship:
11. “That’s
not what’s behind it,” said Thorkel. “The wealth must be divided, and
since I demand this division, you may have the farm and the land and I will take
the movable goods.”
GJtr.
ASB 10.
10. 23. 4. 6. Ekki – talat, “es ist ohne bedeutung, was
darüber gesprochen wird”, d.h. was du darüber sprichst.
FJ Proverb
word 407. Page 192. tala – ekki er undr hvat um er talat Gísl
17. ‘Det er uden betydning hvad der tales om (noget)’.
ÍM
325. TALA Ekki er undir, hvað um er talað. Gísla s. 10. kap.
ÍF VI. 10. 35. “Ef ekki skal öðru við koma en
vit skiptim, þá ger þú annathvárt, því at ek hirði eigi, hvárt ek geri,
at skipta eða kjósa.”
CSI II. 10.
Gisli acquiesces to Thorkel’s insistence on seperating from the
family:
10. “If there is no other way than
to seperate, then do whatever you wish. I do not mind whether I do the
dividing or the choosing.”
GJtr.
TPMA 11.
283. TEIL/partie/part 2. Teilen 2.2. Teilen und
wählen1 Nord. 15 Vildi Hall bæði kjósa ok deila Hallr wollte
sowohl wählen als auch teilen LAXDŒLA SAGA 14, 8. 16 . . . þá ger þú annat
hvárt . . . at skipta eða kjósa Dann teil du oder wähle! GÍSLA SAGA 10, 5.
17 Eigi er rádit, at bæði sé, at vér kjósim ok deilim Es ist nicht
ausgemacht, dass wir beides dürfen, wählen und teilen (Heusler) NJÁLS SAGA 117,
5. 1Vgl. W. Wackernagel, Theilen, theilen und
wählen, theilen und kiesen, in: ZFDA 2, 542 ff. Der Ausdruck, der zunächst einen
präzischen juristischen Sinn har (so unten 13-14, 24), ‘wird in der
dichterischen Sprache zur formelhaften Wendung mit der Bed. ‘Freie Wahl haben’
oder ‘treffen’.
ÍF VI. 12. 40. Hann svarar: Svá verðr nú
at vera.
CSI II. 12. Gisli when
Hallvard and Havard return with news they’ve failed to stop
Vesteinn:
13. They went home and told Gisli what had
happened and he answered: “Then this is the way it has to
be.”
GJtr. 15. ‘“That is how it must be,
then.”’
ASB 10. 12. 26. 6.
ÍF VI. 12. 42. Nú ferr Gísli heim, ok
þykkir honum um allt einn veg á horfask.
CSI II.
12. Gisli, after Thorkell refuses Vestein’s
gifts:
14. Gisli went home and felt
that everything was pointing in one direction.
GJtr.
17. ‘Gisli goes home now, and it seems to him that everything
is tending the same way.’
ASB 10. 12. 29.
22. 12. þykkir – horfaz, “es schein ihm, als wenn alles
dieselbe richtung habe” (als wenn alles zu demselben resultat führen
würde).
Ed. note. Close of an apophthegmatic scene.
ÍF VI. 14. 48-9. Mikill tíðendi hafa hér görzk,
ok munu þér verða nökkuru meiri tíðendi með harmi en oss; en eigi at síðr
verðr hverr með sjálfum sér lengst at
fara.1 1verðr –
fara: Hver maður hefur sjálfan sig lengst að förunaut (verður því að hugsa
mest um sjálfan sig). Sbr. Hver er sjálfum sér næstur.
CSI II.
14. Thorkell to Gisli after the killing and burial of
Vesteinn:
16. “These are sad tidings and you will bear them
with greater grief than we, but each man has to look out for
himself and I hope you don’t let this affect you so much that people
begin to suspect anything.”
GJtr. 20. ‘These have been heavy
tidings, and they will have been somewhat more grievous to you than to us;
nevertheless, “a man is his own company for most of the
way.”’
ASB 10. 14. 35. 12. 2.3.
munu þér – oss, “für dich wird dies ereignis ein erheblich grösserer
kummer sein als für uns.” 4. verðr – fara, ein sprichwort, “ein jeder
hat am längsten mit sich selber zu tun” (muss also zunächst für sich selbst
sorgen).
FJ Proverb word 101. Page 81. fara – verðr
hverr með sjálfum sér lengst at fara Gísl 25. ‘Enhver må fare (gå) længst
med (i forbindelse med) sig selv’, omtr. = enhver er sig selv nærmest. Jfr
Aasen: “Ein kann fara kvart ein vil, ein fer ikkje frå sig sjölv, el. Det fer
ingen burt frå sig sölv”.
ÍM 285. SJÁLFUR Hver situr sjálfum
sér næst. Hsch Hver er sjálfum sér næstur. Ísl. Sendibr. I 171.
Saxo
(Kallstenius) 18. 3. Egoism. Proximum sibi quemque natura constituit,
s. 3610. – Hvör er sjálfum sèr næstr, GJ2. – Se även n:r
23 och 24 nedan.
TPMA 10. 389.
SELBST/soi-même/(one)self 2. Verhältnis zu sich selbst 2.4.
Sich (nur) mit sich selbst befassen Nord. 5 Hverr skal þegn . . .
sjalfan Sik lengst hafa miklu Jeder soll sich weitaus am längsten sich
selbst widmen SIGVATR 13, 20. 6 Verðr hverr með sjálfum sér
lengst at fara Ein jeder hat am längsten mit sich selbst zu tun GÍSLA SAGA
14K, 12 (= JÓNSSON, ARKIV 101. JÓNSSON 39). Vgl. JEDER 1.1., SORGE
3.1.1.
Ed. note. See also TPMA 6. 363. JEDER/chaque,
chacun/every, everybody 3. Aussagen zur Charakterisierung von
jedermann 3.1. Allgemeine Gleichheit von jedermann 3.1.1. Einstellung zu sich
selbst und sum Eigenen 3.1.1.2. Für sich selbst und das Eigene sorgen 3.1.1.2.3.
Jeder begünstigt die Seinen Nord. 45 Hwar ær sina wilda win
Jeder is der Seinigen Herzenfreund KONUNGASTYRELSEN (um 1330 [ACTA PHILOLOGICA
SCANDINAVICA 18, 463]).
ÍF VI. 15. 51. “Allt kann sá, er hófit
kann, ok mun ek eigi eptir þeim senda.”
CSI II.
15. Thorkell to Thorgrim when he wants to taunt Gisli by
asking for the tapestries:
18. Thorkel answered, “A
wise man does all things in moderation. I will not have them sent
for.”
GJtr. 21. ‘“He knows all who knows when to
stop, and I shall not send for them.”
ASB 10.
15. 37. 15. 11. Allt - kann2, ein
sprichwort.
FJ Proverb word 180. Page 96. hóf – alt kann
sá er hófit kann Gísl 27. ‘Alt kender den som kender mådehold’. Også i
GJ.
ÍM 147. HÓF Allt kann sá er hófið kann. Gísla s. 15.
kap.
TPMA 8. 135.
MASS(Mässigkeit)/modération/moderation 2. Mass als Wert und
Vorteil 2.13. Mass lässt alles gelingen und
zustandebringen Nord. 222 Allt kann sá, er hófit kann Alles
kann derjenige, welcher das Mass kennt GÍSLA SGA 15, 15 (= JÓNSSON, ARKIV 180.
JÓNSSON 74).
ÍF VI. 15. 51. “Nú skal fara,” sagði hann, “þó
at nú sé verra; en vit þat fyrir víst, at hafa skal ek vilja til at fá
þér þar fylu, er þú fær mér fola, ok er þó eigi
varlaunat.”4 4hafa –
varlaunat: Ég vildi gjarnan gjalda þér mertrippi fyrir fola (kinnhestinn),
og yrði mitt litla gjald þér þó full borgun.
CSI II. 15.
Geirmund, threateningly thanking Thorgrim after being struck by
him:
18. “I’ll go,” said Geirmund, “though it seems worse.
But you may be certain that I will give you the filly of this foal
you’ve given me, and you’ll reap no less than full
payment.”
GJtr. 21-22. ‘I shall go now,’ he said, ‘though
now it seems worse; but you can be sure I shall be willing
to give you the filly of the foal you have given me, and you
will not be underpaid at that..’
ASB 10. 15. 37.
17. 20. fylju, “eine junge stute”, ein wortspiel mit bezug auf
das wort kinnhestr; vgl. Das folgende foli, “junger hengst”.
21. varlaunat, “übel oder ungenügend vergolten”.
TPMA
9. 117. PFERD/cheval/horse 29.
Redensarten 29.4 Ein (schlechtes) Pferd um (wie) das
andere Nord. 394 Skal ek vilja til at fá þér þar fylju, er þú
fekt mér fola Ich werde dafür sorgen, dass ich dir da ein Stutfohlen gebe,
wo du mir ein Hengstfohlen gegeben hast43 GÍSLA SAGA 15, 17 (= GERING
43). 43Wortspiel, anknüpfend an das
vorausgehende kinnhestr ‘Ohrfeige’ (wörtl. ‘Kinnhengst’). Der Sinn ist:
Ich werde dir Gleiches mit Gleichem vergelten.
ÍF VI. 15. 52. “Nú er þann veg, at ek þykkjumk
góða hafa gört ferð þína, ok vilda ek, at þú værir mér nú leiðitamr um þat, sem
mik varðar, ok sér æ gjöf til gjalda, ok vilda ek, at þú létir
lokur frá hurðum þrimr í kveld; ok mættir þú muna, hversu þú vart beiddr til
fararinnar.”
CSI II. 15. Gisli to Geirmund,
seeking his aid with the killing of Thorgrim:
18. Gisli
walked as far as the hayfield wall with him and said, “Now this is how things
stand – I believe that I have made your journey worthwhile, and I want you help
in a matter that concerns me. A gift always looks to be repaid.
I want you to unbolt three of the doors tonight. Remember how you came to be
sent on this errand.”
GJtr. 22. “I want you to be helpful
in something that is important to me, for ‘a gift always looks to a
return,’ you know.”
ASB 10. 15. 38. 21.
6.7. sér - gjalda, ein sprichwort, ebenso FMS. I, 296, 18;
vgl. Háv. 145: ey sér til gildes gjöf und 46: glík skolo gjöld
gjöfum.
FJ Proverb word 146. Page 89. gjöf (jfr aumr) –
æ sér til gildis gjöf el. æ sér gjöf til gjalda Háv 145, Gísl
28, el. sér gjöf til launa Hátt 26. ‘Altid vænter gave
gengæld’.
TPMA 4. 216. GEBEN/donner/to
give 9. Geben und wiedergeben (entgelten) 9.5. Die Gabe
geht auf Gegengabe aus Nord. 568 Ey sér til gildis giöf
Immer geht die Gabe auf Vergeltung aus HÁVAMÁL 145, 3 (= JÓNSSON, ARKIV 146.
JÓNSSON 57). 569 Þá mân hèr koma at því, sem mælt er, at æ sèrr
gjöf til gjalda Dann wird es hier dazu kommen, dass, wie man zu sagen
pflegt, die Gabe immer auf Vergeltung ausgeht GROSSE ÓLÁFS SAGA TRYGGVASONAR 146
(→ FMS I, 296). 570 Sér gjöf til launa Die Gabe geht auf Vergeltung aus
SNORRI, HÁTTATÁL 26, 6 (= JÓNSSON, ARKIV 146). 571 Sér æ gjöf til
gjalda Immer geht die Gabe auf Vergeltung aus GÍSLA SAGA 15, 21 (= JÓNSSON,
ARKIV 146).
K 152. gjöf 57. opt kemur giof
til giallda (D, 42). Synes opstået ved ændring af det hos G.
Jónsson anførte, allerede fra old-litterature kendte ordsprog: æ sér gjöf
til gjalda (ofte vænter gaven gengæld), således at betydningen bliver:
ofte kommer gaven til udbetaling (?: må erstattes); sml. nr. 33. Tilsvarende
ordsprog findes i Dansk og Svensk.
ÍF VI.
17. 55. “Skammt er þá milli illra verka ok
stórra,” segir Gísli.
CSI II. 17. Gisli
when Thorkell tells him of the killing of Thorgrim:
20.
“Great deeds and ill deeds often fall within each other's
shadow,” said Gisli.
GJtr. 24. “‘Big and
bad deeds follow one another closely,’” says Gisli.
ASB
10. 17. 42. 8. 9. Skamt er
þá usw., “eine böse tat folgt der andern auf dem fusse.”
ÍF VI. 19. 61. Börkr verðr við þetta ákafliga
reiðr ok mælti: "Nú vil ek þegar aptr snúa ok drepa Gísla. En þó veit ek eigi,"
sagði hann,3 "hvatt satt er í þessu, er Þórdís segir, ok þykki mér
hitt eigi ólíkara, at engu gegni, ok eru opt köld kvenna ráð.”
3en þó – hann: ok er nú ráð at
dvala (dvelja Y) eigi við, (en 445) Þorkell (Þórdís
Y) segir, at hann (hon Y), mun eigi við þat samþykkjask, – "ok veit
ek enn eigi" 445, Y. Auðsjáanlega réttara en í E.
CSI
II. 19. Bork, reacting to Thordis’s information about
Gisli's killing of Thorgrim:
23. Bork became enraged at
this, and said, "I want to turn back right now and kill Gisli. On the other
hand, I can’t be sure,” he said, “how much truth there is in what Thordis says.
It’s just as likely that there’s none. Women’s counsel is often
cold.”
GJtr. 28. At this Bork becomes very angry
and said: “I will turn back now and kill Gisli, and there is no sense in
lingering.” But Thorkel says he cannot agree to that. “I am not sure how much
truth there is in what Thordis has told us; it seems to me just as likely there
may be nothing in it at all, and “women’s counsels are often
cold.”
ASB 10. 19. 47. 10. 24.
ólíkara, “unwahrscheinlicher”. 25. eru opt köld kvenna ráð,
dasselbe sprichwort auch Njála c. 116, 16.
FJ Proverb word 217. Page
103. kona – . . . (opt) eru köld kvenna ráð Nj 594,
Gísl 34, Part 30. ‘Kolde (fjendtlige) er (ofte) kvinders råd (planer),’ Köld
eru tíðum kv. r. Har GJ med en uægte tilföjelse.
TPMA 9.
198. RAT/conseil/advice 6. Gute und Schlechte Ratgeber 6.6.
Frauen als Ratgeber 6.6.1. Der Rat der Frau ist wertlos oder unheilvoll Nord.
288 Köld ero mér ráð þín Unheilvoll15 sind mir deine (scil.
der Königin) Ratschläge VÖLUNDARKVIÐA 31, 6. 289.290 Ok eru köld (GÍSLA
SAGA: opt köld) kvenna ráð Und die Ratschläge der Frauen sind
(oft) unheilvoll NJÁLS SAGA 116, 16. GÍSLA SAGA 19, 10. 291 Kavlld erv
iafnan kvenna rad, þviat þav erv favitr ok brad Die Ratschläge der Frauen
sind immer unheilvoll, weil sie wenig weise sind und schnell PARTALOPA SAGA 30,
21. 292 Eigi þotti mer þa sem fyrr, at kolld ero kvenna rad Es dünkte
mich da nicht wir früher, dass die Ratschläge der Frauen unheilvoll sind HEIL.
M. S. I, 443, 20 (Malcus saga). 293 Consilium rere fore frigens in muliere.
– Kalth ær qwinner raadh Glaub mir, dass der Rat einer Frau unheilvoll ist!
– Unheilvoll ist Frauenrat LÅLE 153. 15Vgl.
oben Anm. 2. 2Zur Verwendung von kalt in
Bed., ‘unheilvol’, besonders in der Verbindung mit Rat, vgl. für das Altisl.
CLEASBY 329 s.v. kaldr II, für das Mittelengl. MED II, 383 b s.v. cold 6:
cold counseil, cold red ‘bad or unfortunate advice’. Zum sprw. vgl. E.
Kolb, Alemannisch-nordgermanisches Wortgut, Beiträge zur schweizerdeutschen
Mundartforschung VI, Frauenfeld 1957, 21f.
Ed. note. See
Anderson, 2002, pp. xi-xiii.
ÍF VI. 22. 72. Vísa 18. “Gerskatt
næmr, kvað Nauma,/niðleiks ara steikar/örr, nema alllgótt heyrir/Iðja galdrs, at
skaldum./Fátt kveða fleyja brautar/fúrþverranda verra,/raudar logs ens
reynda/runnr, an illt at kunna.”
18. vísa. Örr (a) ara steikar niðleiks (b),
gerskat næmr (c), nema heyrir allgótt at skaldum, kvað Nauma (d) Iðja (e) galdrs
(f). Runnr ens reynda randar logs (g), fátt kveða (h) verra fleyja (i) brautar
fúrþverranda (j) an at kunna illt (k). a) örr:
aurr hdrr. – b) Orðið niðleikr skil ég með Sveinbirni
Egilssyni og Konráði Gíslasyni þannig, að fyrri hluti þess sé tunglsheitið
nið og kveðið fólgið (nið: tungl, máni). Verður þá kenningin í
heild sinni þannig: ari: örn, hans steik: hræ, þess
nið (máni): sverð (sbr. hræmáni); örr sverðleiks: hermaður,
hér Gísli. – c) næmr, eigl.: sem getur numið, er létt um nám.
Gerskat næmr, nema o. s. frv.: þú átt ekki að vera námfús,
ekki að opna hugskott þitt (fyrir því, sem þú heyrir eftir skáld), nema o. s.
frv. – d) Nauma þekkist ekki sem ásynjunafn, en eftir notkum
þess í kvenkenningum mætti ætla, að það væri nafn gleymdrar ásynju. –
e) Iðja: iðla E. – f) Iði: jötunn, hans
galdr (rödd): gull, þess Nauma: kona. V g) logs:
legs E; log: ljós, en ljós eða eldur skjaldar er sverð;
reynt randar log: sverð, sem oft hefur verið beitt, þess runnr
(tré): vanur hermaður, hér Gísli Súrsson. – h) kveða: segja
menn. – i) fleyja: svo AM; fleina(r) hin. –
j) braut fleyja: sjór, hans fúrr (eldur): gull, þess
þverrandi: sá, sem þverrir gull, eyðir gulli, örlátur maður eða maður
almennt. – k) illt: hér líklega níð. Maður! Af
því, sem þú heyrir eftir skáld, skaltu læra það eitt, sem gott er sagði konan.
Kappi! Menn segja, að ekkert sé verra manni en að fara með níð.
CSI
II. 22. Gisli, on the advice of the good dream
woman:
GJtr. 34. ‘Worst lot for the
waster/Of wave fire, brave spender,/Ever, to know evil/Is, men
say, in wisdom.”
ASB 10. 21. 58. 10.
Str. 16. “Man sagt, dass es nichts schlechteres gibt für einen goldveröder als
schlimmes (“die schlechte kunst den zauber”) zu verstehen”.
ÍF VI. 22. 72-3. Vísa 19. “Vald eigi
þú vígi,/ves þú ótyrrinn, fyrri,/morðs við mœti-Njörðu,/mér heitið því,
sleitu./Baugskyndir, hjalp blindum,/Baldr, hygg at því, skjaldar,/illt
kveða háð ok höltum,/handlausum tý, granda.” 19.
vísa. Vald þú eigi vígi fyrri (a); ves þú ótyrrin (b) sleitu (c)
við morðs mœti-Njörðu (d); heitið mér því. Baugskyndir (e), hjalp blindum; hygg
at því, skjaldar Baldr (f), kveða (g) illt háð ok (h) granda höltum; tý (i)
handlausum. a) fyrri: að fyrra bragði, sbr.
Guðrúnarkviðu II, 28: Hirðattu hölðum/heiptir gjalda,/því at vér höfum/valdit
fyrri. – b) ótyrrinn: óertinn. Orðið tyrrinn merkir í
nútíðarmáli: önugur, og líkrar merkingar er það í einu hdr. Grettis sögu (Ísl.
fornrit VII, 111, nmgr. 1). Rótskylt er norska orðið terren: ertinn.
– c) sleita: deila, ófriður. – d) morðs
– Njorðu: móts við meiti mörðu E. morð hér:
bardagi, orusta, hennar mœti-Nirðir: menn, sem taka á móti, þegar þeir
eru sóttir með vopnum, hér mannkenning almennt. Ves þú ótyrrin sleitu við
morðs mœti-Njörðu: Ertu menn ekki til ófriðar. – e)
baugskyndir: mannkenning. – f) skjaldar Baldr:
mannkenning. – g) kveða: menn segja. – h)
ok: at E. – i) tý er boðháttur safnarinnar
týja: hjálpa. Vald þú eigi upphafi að vígum, vertu
friðsamur við menn; heit mér því. Legg þý, maður, stund á að hjalpa blindum;
menn segja, að illt sé háð og að gera höltum mein. Hjálpa þú
handlausum. Sbr. um þessa vísu E.A. Kock, N.N. §§ 1823, 2197,
2236, og Jón Helgason, Acta Philol. Scand. VI, 59-61. Um efni síðara helmingsins
sbr. formálann § 1.
CSI II. 22. Gisli,
recounting in verse the advice of the good dream woman:
GJtr.
34. “Low the mocker’s fame lies/And lame-harmer’s name,
low.”
ASB 10. 21. 58. 10. Str. 17.
“schade nicht dem handlosen und dem lahmen; man sagt, der hohn sei schlecht,
erinnere dich dess, o krieger”.
ÍF VI. 24. 78. Þá mælti Gísli: “Nú
þykkis þú öllum fótum í etu2 standa
ok vera vinr margra höfðingja ok uggir nú ekki at þér, en ek em sekr, ok hefi ek
mikinn fjándskap margra manna.”
2eta: jata, stallur. Gísli á við
.að, að Þorkell þykist búa við öryggi og allsnægtir.
CSI II.
24. Gisli to Thorkell, who won’t help him
enough:
30. Then Gisli said, “You think you're safe
and sound and living in plenty, a friend of many chieftains, who has no
need not to be on his guard, and I am an outlaw and have many
enemies.”
GJtr. 37. “Now you think that you are in
clover, and the friend of many chieftains, and you have nothing to
fear. . .”
ASB 10. 23. 63-4. 11. 16.
öllum – standa, ein sprichwort, “mit allen füssen in der krippe stehen”
(wie die schweine zu tun pflegen) ist soviel als “sich sorglos und in
umbestrittener stellung fühlen”.
TPMA 4. 144.
FUSS/pied/foot 6. Redensart und Vergleiche 6.23
Verschiedenes Nord. 120 Nú þykkiz þú öllum fótum í etu
standa Nun glaubst du mit allen Füssen in der Krippe zu stehen GÍSLA SAGA
23, 11.
ÍF VI. 26. 83. “Þat
mun þó eigi verit hafa,” sagði Börkr, “ok mun Gísli þat verit hafa, ok róum
eptir þeim sem ákafast.”4 4sem
ákafast: hvatliga, því at bíta mætti nú beinfiskr, ef at borði yrði
dreginn Y; sem tíðast, ok bitinn mundi nú beinfiskr, ef at
borði mætti dragask 445. Talshátturin mun réttari í Y, sbr.
Fóstbræðrasögutexta Flateyjarbókar: “Bíta mætti nú beitfiskr, ef at
borði væri dreginn,” Flat. II, bls. 222; Fbrs. (1927), bls. 194.
Talsháttur þessi er vitanlega úr sjómannamáli og í honum fólgin eggjun um að
herða sig við fiskadrátt. En hann er ekki með öllu auðskýrður.
Beinfiskr er líklega: fiskur, sem slægur er í (sbr. fá ekki bein úr sjó
– og aðra talshætti eins og: hafa bein í hendi, hafa öll beinin til e-s).
Beitfiskr gæti verið: fiskur, sem dreginn er (vert er að draga) á skip
(beit: skip), en líklegra er, að sú mynd orðsins sé afbökuð. Bíta
mætti nú verður helzt að skýra: nú mætti fá fisk á öngul, nú er von góðs
dráttar, ef dug brestur ekki að draga hann að borði.
CSI II. Omitted
from translation.
GJtr.
ASB
10. 25. 68. 11. “Þat mun þó eigi verit hafa,” sagði Börkr,
“ok mun Gísli þat verit hafa, ok róum eptir þeim sem ákafast ok bíta
myndi nú beinfiskr, ef at borði mætti dragaz.” 15.16. ok bíta –
dragaz, ein sprichwort, “jetzt würden wir einen guten fang machen, wenn wir
glück mit uns hätten”. bíta, “anbissen”. beinfiskr, ist
vielleicht so viel als beinhákall, eine art haifisch. (“squal.
maximus”, Björn Halldórsson.) ef, “wenn (wir) nur”.
FJ Proverb word
30. Page 68. beinfiskr (beit) – bíta mætti nú beinfiskr, ef at
borði yrði dreginn Gísl Súrss 135. ‘Bide kunde nu benfisken (på krogen),
hvis den blot kunde trækkes op til rælingen (op i skibet)’. Bíta bet.
her åbenbart ‘bide på krogen’; man ved ikke hvad beinfiskr egl. er; men
af sammenhængen er det klart, at det må være en stor og tung (og kraftig) fisk,
som det kunde være vanskeligt at få op i båden. GJ har samme ordspr. men i en
noget anden form: Bíta má beitfiski af að borði verðr dregið. Denne
form bestyrkes ved Fóstbr. (Flat. II 222), hvor det hedder: bíta mætti nú
beitfiskr ef at borði væri dreginn; dette beit- måtte sættes i
forbindelse med beita ‘mading’, altså ‘fisk som fanges ved mading, ?:
på krog’. Det er mulig den rette form.
BH 63. Beinhákall,
m. sqvalus maximus, brachiis corneis lamia vid. rýnir qv. sqvalus
osseus, non cartilagineus, ut sunt reliqvi sqvali, en stor Haj, som har
Ben, hvor andre Hajer have Brusk, en Brygde.
TPMA 3. 268.
FISCH/poisson/fish 2. Der Fisch im Wasser 2.11. Der Fisch hat
angebissen, kann aber nicht an Bord gezogen werden Nord. 130 Bíta
mætti nú beitfiskr ef at borði væri dreginn Der geköderte Fische würde
jetzt anbeissen, wenn er an Bord gezogen würde FÓSTBRŒÐRA SAGA 194, 3 Var. (=
JÓNSSON, ARKIV 30). 131 Bíta myndi nú beinfiskr (lies:
beitfiskr, Red.)7, ef at borði mætti dragaz Der
geköderte Fisch würde jetzt anbeissen, wenn er an Bord gezogen werden könnte
GÍSLA SAGA 25, 11 (= JÓNSSON, ARKIV 30. JÓNSSON 13).
7Vgl. Cleasby 56 s.v. beit-fiskr.
ÍF VI. 31. 99. Honn svarar: “Þar þykki mér
óvænst um,” segir hon, “at vér verðim um þat sátt, at þú fáir mér þat gjaforð,
at mér þykki jafnt við þetta. En þó er þat satt, sem mælt er, at fé er
bezt eptir feigan,4 ok lát mik sjá, hvárt fé þetta er svá
mikit ok frítt sem þú segir.” 4fé –
feigan. Hér merkir feigr: dauður. Þessi málsháttur mun ekki koma
annars staðar fyrir.
CSI II. 31. Aud to Eyjolf
when he offers her money and a new husband:
40. This was her
reply: “I don’t expect,” she said, “that we’ll reach agreement on your ability
to find me as good a match as this one. Yet, it’s true what they say,
‘death’s best consolation is wealth’, so let me see whether
this silver is as plentiful or as fine as you say.”
GJtr.
50. ‘Even so, it is true, as they say, that “Cash is the
widow’s best comfort.”’
ASB 10. 30. 83.
19. 20. fé – feigan, ein altes, alliteriendes
sprichwort; hier scheint feigr geradezu “tot” zu bedeuten, nicht wie
sonst “dem tode anheim gefallen”.
FJ Proverb 102. Page 81.
fé – . . . fé er bezt eptir feigan Gísl 62. ‘Penge er bedst (at tage)
efter en dødsdömt person (en der snart skal dø)’. Også hos GJ.
TPMA
4. 337. GELD/jaune/yellow 1. Grosse Macht,
Geltung und Wirkung des Geldes 1.10. Geld ist für alle (viele) von hohem oder
höchsten Wert 1.10.2. Spez. 1.20.2.2.
Vereinzelt Nord. 130 En þó er þat satt, sem mælt er, at fé
er bezt eptir feigan Übrigens ist das wahr, was man sagt, dass Geld das
Beste ist nach dem Tod eines Mannes GÍSLA SAGA 30, 19 (= JÓNSSON, ARKIV 102.
JÓNSSON 45).
ÍF VI. 32. 101. “Satt er it fornkveðna:
án er ills gengis, nema heiman hafi.”
CSI II.
32. Eyjolfr, after being struck by Aud, loses support of
Havard:
41. Eyjolf said, “The old saying is true,
‘the treachery of a friend is worse than that of a
foe’.”
GJtr. 51. ‘The old saying is true:
“A man’s worst following comes from home.”’
ASB
10. 31. 85. 7. 12.-13. án – hafi, ein viel
citiertes sprichwort (Droplaug. [1847] s. 23, 3; Njála c. 17, 13; Hœnsna-Þóris
saga ed. Heusler 8, 30 u. ö.): “alles böse, was mit einem (auf der reise) folgt,
stammt aus dem eigenen hause”. gengi, “gefolgschaft”.
FJ
Proverb word 142. Page 88. gengi – . . . án er ilt
(ills) gengi(-is) nema heiman hafi Isls II
142, Nj 70, Dropl 23 (Austf. 160-161), Gísl 63. ‘Man er uden dårligt følge
medmindre man har det (med sig) hjemmefra’. Også hos GJ.
ÍM
108. GENGI Án er ills gengis, nema heiman hafi. Gísla s. 32. kap. o. v.
Án er ill gengi, nema heiman hafi. Njáls s. 17. kap. o. v.
TPMA
5. 452. HAUS/maison/house 5. Bewohner und Verhältnisse im
Haus 5.3.2. Was man im eigenen Haus nicht hat, bringt man nicht nach aussen
Nord. 148 Satt er et fornkveðna: án er ills gengis, nema heiman
hafi Wahr ist das Sprichwort: “Man is ohne schlechtes Gefolge, wenn man es
nicht von daheim mitbringt” GÍSLA SAGA 31, 7 (= JÓNSSON, ARKIV 142). 149
Satt er þat, er mælt er . . . án er illt um gengi, nema heiman hafi Es ist
wahr, was man sagt: . . . HŒNSA-ÞÓRIS SAGA 6 S. 18 (= JÓNSSON, ARKIV 142).
150 Án er illt gengi, nema heiman hafi NJÁLS SAGA 17, 4 (= JÓNSSON,
ARKIV 142. JÓNSSON 55).
Return to
Concordance