Editions used.
Vestfirðinga sögur. Gísla saga Súrssonar. Fóstbrœðra
saga. Þáttr Þormóðar. Hávarðar saga Ísfirðings. Auðunar þáttr vestfirzka.
Þorvarðar þáttr krákunefs. Björn K. Þórólfsson og Guðni Jónsson gáfu
út. Íslenzk fornrit. VI. Reykjavík, 1943.
Others.
Translations
used.
Others.
Íslenzk fornrit mss
information.
M: Möðruvallabók, AM 132, fol. (og afrit af henni í AM
566b, 4to, og Ny kgl. saml. 1149, fol.), prentuð sem aðaltexti, meðan til
vinnst.
H: Hauksbók, AM 544, 4to, prentuð sem aukatexti, meðan hún og M fara
saman, en aðaltexti, eftir að M þrýtur.
F: Flateyjarbók, Gl. kgl. saml, 1005,
fol. Eftir henni eru prentaðar í aukatexta ýmsar viðbætur, sem eru ekki í M eða
H.
R: AM 142, fol., og AM 556a, 4to, afrit af glataðri
skinnbók.
ÍF VI. Ch.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24
[M]
[121-126] [137-------------------------162]
[M
copies][121-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------222]
[H] [172-------------------------------------------------------------------------------------276]
[F]
[121--------------------------[+149-52]-[+156-7]-------------[+189-91]------------------------------------------------------------------[+251-4]276]
[R]
Shares Þorbjörg-Grettir episode with M, Ch. 1, pp. 121-2.
Editorial comment.
The text contains about 33, 000 words.
ÍF VI.
1. 122. [M,R] Þeir segja: “Hafa muntu ríki til
þess, at hann sé eigi af lífi tekinn, hvárt sem þat er rétt eða
rangt.”
CSI II. 1. The farmers,
resigned to Þorbjörg’s use of her power to save Grettir from
them:
330. “Right or wrong, you have the
power to prevent him from being executed.”
ÍM 268.
RÍKUR Jafnan segir enn ríkri ráð. M ríkur: voldugur Ríkari
verður að ráða. FJ Hinn ríkari verður ráð að segja. E
FJ
Proverb word 334. Page 181. ríkr (jfr heima) – jafnan segir enn
ríkri ráð Mhk 23; jfr Eirspennill 47. ‘Altid er det den mægtigste (af to),
der giver råd (?: med myndighed), hvis ikke segja ráð her er en blot omskrivning
for ráða ‘råde’. Det samma findes i prosa således: hinn ríkari verðr at
segja Clár 15 (247). Sammen hængen her taler bestemt for den sidst anførte
opfattelse. = GJ: Ríkari verðr (hlýtr) að
ráða.
TPMA 4. 460. GEWALT/pouvoir
(subts./power 1. Der Mächtigere entscheidet (setzt seinen Willen
durch) Nord. 1 En sá réð, Es ríkri vas Aber derjenige entschied,
der mächtiger war SÓLARLJÓÐ 36, 4 (= GERING S. 11). 2 Jafnan segir enn ríkri
ráð Immer sagt der Mächtigere, was zu tun ist (wörtl.: die Beschlüsse)
MÁLSHÁTTAKVÆÐI 23, 1 (= JÓNSSON, ARKIV 334. JÓNSSON 137). 3 Stare penes
libitum satagit vis celsa quiritum. – Ee wil waaldh sijn wiliæ haffwæ Die
hohe Gewalt der Quiriten will bei ihrer Willkür verharren. – Gewalt will immer
ihren Willen haben LÅLE 1017. 4 Hinn ríkari verðr ráð at segja Der
Mächtigere kann sagen, was zu tun ist (wörtl.: den Beschluss) CLÁRI SAGA 15, 5
(= JÓNSSON, ARKIV 334).
Ed. note. Proverbial
reference, as 3. 126, below. And see Þorgeir's protection of the thief, Veglágr,
13. 188.
ÍF VI. 3. 126. Hávarr segir: “Ráða muntu
því, Vermundr, at vér munum ráðask í brott ór Ísafirði með fé várt, . .
.”
CSI II. 3. Hávarr responds
to Vermund’s sentence that he must remove his family from
Ísafjörðr:
332. Havar said, “Vermund, you have the
power to make me leave Isafjord with all my belongings, . .
.”
ÍM 268. RÍKUR Jafnan segir enn ríkri ráð. M
ríkur: voldugur Ríkari verður að ráða. FJ Hinn ríkari
verður ráð að segja. E
FJ Proverb word 334. Page 181. ríkr
(jfr heima) – jafnan segir enn ríkri ráð Mhk 23; jfr Eirspennill 47.
‘Altid er det den mægtigste (af to), der giver råd (?: med myndighed), hvis ikke
segja ráð her er en blot omskrivning for ráða ‘råde’. Det samma findes i prosa
således: hinn ríkari verðr at segja Clár 15 (247). Sammen hængen her
taler bestemt for den sidst anførte opfattelse. = GJ: Ríkari verðr
(hlýtr) að ráða.
TPMA 4.
460. GEWALT/pouvoir (subts./power 1. Der
Mächtigere entscheidet (setzt seinen Willen durch) Nord. 1 En sá réð,
Es ríkri vas Aber derjenige entschied, der mächtiger war SÓLARLJÓÐ 36, 4 (=
GERING S. 11). 2 Jafnan segir enn ríkri ráð Immer sagt der Mächtigere,
was zu tun ist (wörtl.: die Beschlüsse) MÁLSHÁTTAKVÆÐI 23, 1 (= JÓNSSON, ARKIV
334. JÓNSSON 137). 3 Stare penes libitum satagit vis celsa quiritum. – Ee
wil waaldh sijn wiliæ haffwæ Die hohe Gewalt der Quiriten will bei ihrer
Willkür verharren. – Gewalt will immer ihren Willen haben LÅLE 1017. 4 Hinn
ríkari verðr ráð at segja Der Mächtigere kann sagen, was zu tun ist
(wörtl.: den Beschluss) CLÁRI SAGA 15, 5 (= JÓNSSON, ARKIV 334).
Ed. note. Proverbial reference, as 1. 122, above. And
see Þorgeir's protection of the thief, Veglágr, 13. 188. See Clári
saga, ed. Gustaf Cederschiöld. Altnordische saga-bibliothek, 12. Halle a. S.
1907, 15. 47. 5. En hversu sem þær tala hér um langt, ferr enn sem fyrr, at
"hinn ríkari verðr ráð at segja"; ok gengr jungrú Tecla enn með sinni fylgð niðr
at landtjaldinu.
ÍF VI. 3. 129. Húskarlinn mælti: "Gakk inn þú;
heimul mun þér gisting." Þorgeirr segir: "Eigi þigg ek gisting at
þrælum; mæl þú, at Jöður gangi
út."2 2Mönnum, er miklir voru
borði, fanns sér ekki samboðið að þiggja gisting af þrælum, sjá nánara um það
Ísl. fornrit III, 28.
CSI II. 3. Þorgeirr uses
heroic rhetoric to induce Jöður to come to the door, so he can kill
him:
333. The farmhand said, "Come in. You may stay the
night if you are so disposed." Thorgeir said, "I accept no offer of
lodging from a slave. Go tell Jod to come out."
ÍF VI. 3. 133. Ok af því at allir góðir
hlutir eru af guði görvir, þá er øruggleikr af guði görr ok gefinn í
brjóst hvötum drengjum ok þar með sjálfræði at hafa til þess, er þeir vilja,
góðs eða ills, því at Kristr hefir kristna menn sonu sína gört,2 en
eigi þræla, en þat mun hann hverjum gjalda, sem til vinnr. Þorgeirr hafðisk þá
við ýmisst á Reykjahólum eða vestr í
Ísafirði. 2kristna – gört: mennina
skapat ok gört þá sína tilœskingarsonu F.
CSI II.
3. Narrative comment on the still young Þorgeir’s
courageous vengeance on Jöðurr Klængsson for his father’s
death:
336. And as all good things come from
God, so too does steadfastness, and it is given unto all bold men
together with a free will that they may themselves choose whether they do good
or evil. Thus Jesus Christ has made Christians his sons and not his slaves, so
that he might reward all according to their deeds. Thorgeir spent his time
either at Reykjaholar or at Isafjord in the west country.
ÍF VI. 3. 135. Þeir sögðu: “Margir menn munu þat
mæla, at þat sé mjök glíkt, ok mun þó skipta nökkuru, hverir um
rœða.” Sigrfljóð svarar: “Vera má, at þat sé.”
CSI II.
3. Þorgeirr and Þórmóðr respond with heroic rhetoric to
Sigrfljóð's questioning them as to why they have come to
visit:
337. “I have heard of you,” she said, “but I have
never seen you before. What has brought you here today, fair weather or fair
friends?” They replied, “Many would say that there’s not much difference
between the two, but there again that depends on who’s talking.”
Sigurfljod answered, “That may well be true.”
ÍF VI. 4. 137. Hon mælti: “At því kømr nú, sem
mælt er, at spyrja er bezt til váligra þegna.”3
3váligr: illur, vondur, þ. e.: bezt
er að þekkja illa þegna einungis af afspurn, sbr. Ísl. fornrit III, 18.
[Ref: Hœnsa-Þóris saga, ÍF III. 6. 18. See note
there.]
CSI II. 4. Sigrfljóð,
egging Þorgeirr and Þórmóðr on to kill Ingólfr and his son,
Þorbrandr:
338. She said, “‘Best to know bad company
by report alone’, as the saying has it. You think yourselves great
fighting men while you bully crofters, but you grow fearful when a real test of
manhood is before you.”
FJ Proverb word 384. Page 188.
spyrja . . . spyrja mun þér bezt þykkja við hann at eiga Grett
133 (Boer 211). ´Du vil synes bedst at have med ham at göre kun ved efterspörsel
(ved at høre om ham), d. v. s. det vil synes dig bedst ikke at have andet
kendskab til ham end det man får ved at høre om vedkommende´. Af samme betydning
og oprindeligere er: spyrja er bezt til váligra þegna Isls II 142, Fbr
15. ‘Det er bedst kun at høre om skadelige mænd’.
ÍM 307.
SPYRJA Spyrja er bezt til válegra þegna. Fóstbr. 4. kap. o. v. Þ. e.:
Bezt er að hafa spurnir einar af vondum mönnum. Spyrja mun þér bezt þykja við
hann að eiga. Grettis. s. 59. kap.
TPMA 6.
191-2. HÖREN/entendre, écouter/to hear, to listen 3.
Hörensagen 3.4. Die Bösen kennt man am besten nur vom Hörensagen Nord.
132 At þui kemr nu sem mælt er, at spyria er bezt til valigra þegna Es
kommt nun dazu, wie das Sprichwort sagt, dass es am besten ist, von ruchlosen
Gesellen nur zu hören FÓSTBRŒÐRA SAGA 23, 21 (= JÓNSSON, ARKIV 384). 133
Fregna eigum langt til gafa Von Spitzbuben hört man am liebsten nur aus
weiter Ferne (?)3 MÁLSHÁTTAKVÆÐI 6, 2 (= GERING 45). 134 Satt er
þat, er mælt er, at spyrja er bezt til váligra þegna Es stimmt, was das
Sprichwort sagt, dass es am besten ist, von ruchlosen Gesellen nur zu hören
HŒNSA-ÞÓRIS SAGA 6 S. 18 (= JÓNSSON, ARKIV 384. JÓNSSON 157). 135 Spyria mun
þé bezt þykkja við hann at eiga Es wird für dich das beste sein, wenn du
ihn nur durch Hörensagen kennenlernst GRETTIS SAGA 59, 3 (= JÓNSSON, ARKIV 384.
JÓNSSON 157). Vgl. SCHLECHT 288.
3Übers. nach GERING. Vgl. CLEASBY 186 b
s.v. gafi; Möbius in ZFDPH, Erg.bd., 1874, 65; FRITZNER I, 536.
ÍF VI. 4. 138. Þorgeirr segir: “Ek em berdreymr,
sem ek á kyn til, ok hefir mik einkar ófýrliga dreymt um mik, en allrýrligt um
þik, ok mun þat eptir ganga, sem mik hefir um þik dreymt, ok mun Hel, húsfreyja
þín, leggja þik sér í faðm, ok muntu svá láta fé þitt allt, því at
firnum nýtr þess, er firnum
fær.”2 2Gamall og
góður málsháttur, þ. e. illur fengur illa forgengur.
CSI II.
4.
338. Thorgeir said, "Like others in
my family, I can prophesy from my dreams and I have dreamt a good deal about
myself, but very little about you. But what I have dreamt will happen – your
Lady Hel will embrace you and all your property will become forfeit.
Ill-begotten gains never come to any good."
FJ
Proverb word 293. Page 175. njóta – firnum nýtr þess, er firnum
fær Fbr 16. ‘På en uhørt måde nydes det som erhværves på en uhørt måde’.
Også hos GJ (fyrnum . .).
ÍM 241. NJÓTA Firnum nýtru þess er
firnum fær. Fóstbr. 4. kap. firnum: með ósköpum
TPMA 4.
480. GEWINN/gain/profit 6. Ungerechter und
übler Gewinn 6.1. Übler und ungerechter Gewinn geht übel dahin (wird übel
verbraucht, hat ein übles Ende)11 Nord. 132 Þvi at firnum nytr þess er
firnum fær Denn auf üble Weise geniesst man das, was man auf üble Weise
gewinnt FÓSTBRŒÐRA SAGA 26, 5 (= JÓNSSON, ARKIV 293. JÓNSSON 124). 133 Res
male quesita sepe recedit ita. – Thet man meth syndh faar thet meth sorghen
gaar Auf üble Weise erworbenes Gut geht oft ebenso weg. – Was man mit Sünde
gewinnt, das geht mit Sorgen weg LÅLE 934.
CSI II. 5.
339. Verse 3:
actions speak louder than words
CSI II. 5.
339. "You have .
. . cut a good piece of flesh from the whale"
ÍF VI. 5. 141-2. Þeir fara norðr á Strandir,
hafask þar við um sumarit. Verðr þeim gott til fjár ok fangs, hafa þeir þat af
hverjum manni, sem þeir kveðja; váru allir við þá hræddir sem fénaðr við
león, þá er hann kømr í þeira flokk.
CSI II.
5. The sworn brothers encroach aggressively and
unrestrainedly on Vermund’s territory:
340. They had
whatever they desired of the locals, all of whom were as frightened as
lambs are of the lion when it prowls among them.
ÍF VI. 6. 144. Hann tekr borð ok setr fyrir
Butralda. “Skammr er skutill minn,”5 segir Þorkell,
“ok gakk þú hingat, Þorgeirr, ok sit hjá Butralda.”
5skutill: borð, ?: smálegt er borðhald mitt.
CSI
II. 6. Þorkell tried to excuse his stingy hospitality to the mutually
inimacal fighters, Þorgeirr and Butraldi:
341. He took a
table and placed it in front of Butraldi. "I don´t have much to
offer," said Thorkel, "but come, Thorgeir, sit here beside
Butraldi."
FJ Proverb word 371. Page 186. skutill –
skammr er skutill minn Fbr 20. ‘Kort (Lille) er mit (mad)bord’. Efter
sammenhængen synes denne betydning at måtte være den rette.
ÍF VI. 6. 145. Hvárrgi þeira vildi deila
við annan kníf né
kjötstykki.2 2Þetta
er orðalag gamalla griðaformála, sbr. Heiðarvíga s., 33. kap.: “Vér skulum deila
kníf ok kjötstykki ok alla hluti vár í milli sem frændr en eigi fjándr" (Borgf.
s., 312). – deila: skipta, nota sameiginlega. [Ref: Heiðarvíga saga, ÍF III. 33.
312.]
TPMA 8. 210.
MESSER/couteau/knife 11. Redensarten und Vergleiche 11.4.
Messer und Fleisch zusammen haben1 Nord. 24 Huargi
þeira villdi deila við annan knif nie keytstycki Keiner von ihnen beiden
wollte mit dem andern Messer und Fleichstück teilen FÓSTBRŒÐRA SAGA 35, 6.
25 Skolum eiga saman kníf ok kiötstykci Wir sollen Messer und
Fleischstück zusammen haben MÁGUS SAGA 14 S. 26, 46.
1Die Rda. bedeutet: enge Gemeinschaft haben
mit jmdm. Weitere Zeugnisse und Literaturhinweise bei FRITZNER II, 309 s.v.
knifr.
ÍF VI. 6. 147. Forunautar Butralda þore eigi at hefna hans né ráða á Þorgeir, því at þeim þótti illt at eiga náttból undir vápnum Þorgeirs.
ÍF VI. 7. 148. Þorgils svarar: “Vel er þat mælt;
hafi hverr þat, sem skorit hefir.”
CSI II.
7.
ÍM 127. HAFA Hafa
skal, meðan halda má.
ÍF VI. 7. 149-50. [M, R] Þeir Þorgeirr ok
Þormóðr váru þat sumar í Ströndum, ok váru þar allir menn hræddir við þá, ok
gengu þeir einir yfir allt sem lok yfir akra.1
1lok: illgresi (sennilegasta þýðingin,
sbr. Torp undir orðinu lok). Þannig er talsháttur þessi jafnan að
fornu, en í nútíðarmáli er hann alla jafnan afbakaður: fara sem logi yfir akur.
[Absent from F, which narrates the episode differently from
M and R.]
CSI II.
7.
FJ proverb word 261. Page 110. a)
lok – . . . b) Et andet ord er det lok, der findes i: ganga (yfir) sem lok yfir
akra Fbr 24, Fas II 19 (Icels I 2), Griplur III 7. ‘At gå over (?: grassere) som
“lok” over marker’. Dette lok findes allevegne uden varianter og betegner et
slags ugræs (ukrudt); jfr Schlyter Glossar s. 402. I Griplur findes var. loki,
som er urigtig.
Ed. note. See also FAS Fundin
Noregr.
ÍF VI. 8. 157. [F]. Þorgeirr svarar: “Eigi hafði
hann nökkurar sakar til móts við mik, en hitt var satt, at ek mátta eigi við
bindask, er hann stóð svá vel til höggsins.” “Þat mun sýnask í
því, “ sagði Þorgils, “at þú munt óhandlatr reynask, en bœtt höfum vit nú víg
þessi.” Síðan ríða þeir allir saman til skipsins.
CSI II.
8. Exchange between Þorgeirr and Þorgils after the former rather
whimsically beheaded a shepherd:
347. “If you want to know
the truth, I couldn’t resist the temptation--he was so well poised for
the blow.” “One can see from this,” said Thorgils, “that your hands
will never be idle. We have already paid compensation for the man’s life.” And
they all rode together to the ship.
ÍF VI. 8. 158-9. Þorgeirr mælti: “Þat er sýnna,
ef vér verjumsk vel, at vér fáim nökkurum mönnum œrinn
náttverð,5 áðr vér erum drepnir, ok er þá hæft nökkut í
várri vörn.”1 5Sjá um þetta
orðatiltæki bls. 128. 1?: dugur, veigur í vörn
vorri.
ÍF VI. 8.
159. Síðan sjá þeir fjölmenni mikit á land upp ok mörg spjót,
sem á skóg sæi.2 2Um
þetta orðatiltæki sbr. Borgf. s. form. bls. cxl. [Ref.
Heiðarvíga saga,, ÍF III. 31. 307. And note in Formáli,
cxl.]
ÍF VI. 9. 161. Ok er Gríma vissi þær umrœðr, þá
kom Gríma at máli við Þormóð eitthvert sinn ok tekr svá til orðs: “Þat er orðtak
mjök margra manna, Þormóðr, at þú fíflir Þórdísi, dóttur mína, ok er mér þat
lítt at skapi, at hon hljóti orð af þér; eigi fyrir því, at henni sé varboðit,
þar sem þú ert, heldr fyrir þá sök, at vera kann, at þeir menn, er til hafa
görzk at biðja hennar, ef þeir vissi, at þú ert nökkut riðinn við hennar mál –
má vera, at þeim sýnisk troll standa fyrir durum, þar sem þú
ert. Nú ef þú vill biðja hennar, þá mun ek gefa þér hana.”
CSI II.
9. PP
349. “I’m not saying that you
would be a bad choice, it’s just that any man who might be
thinking about proposing marriage to her will regard you as a troll on
his doorstep.”
ÍM 333. TRÖLL Oft sýnast tröll fyrir
dyrum standa. 3249
ÍF VI. 11. 172. [M] Þat finnr Þormóðr skjótt ok sá þó, at hon skaut í skjálg1 augunum stundum ok sá nökkut um öxl til Þormóðar; kom honum í hug, at vera mætti svá, at dælla væri at draga, ef hállft hleypti,1 minnir hana á it forna vinfengi, hvert verit hafði. 1skjálgr, kk.: skakki, skakksýni, sbr. viðnefnið skjálgr, skjálgi (dö. skeløjet); skakk F. – skjóta augum í skjálg: líta út undan sér. 1?: vænlegar mundi horfa, úr því að hún gæfi honum hýrt auga. – Talsháttur þessi er úr sjómannamáli og leiddur af fiskidrætti: auðveldara væri að draga flyðruna, ef hún hleypti hálft (hlypi hálfa leið á eftir færinu), sbr.: Den er let at lokke, som efter vil hoppe. [H] En er ísa lagði ok vetra tók, þá minntisk hann þess vinskapar, er honum hafði verit við Þórdísi í Ögri, ok gengr einn dag í Ögur, ok Gríma fagnaði honum blíðliga, en Þórdís skaut nökkut öxl við honum.
ÍF VI. 11. 172-3. Þat finnr Þormóðr skjótt ok sá
þó, at hon skaut í skjálg1 augunum stundum ok sá nökkut um öxl til
Þormóðar; kom honum í hug, at vera mætti svá, at dælla væri at draga, ef
hállft hleypti,1 minnir hana á it forna vinfengi, hvert
verit hafði. 1skjálgr, kk.: skakki,
skakksýni, sbr. viðnefnið skjálgr, skjálgi (dö. skeløjet);
skakk F. – skjóta augum í skjálg: líta út undan
sér. 1?: vænlegar mundi horfa, úr því að hún gæfi
honum hýrt auga. – Talsháttur þessi er úr sjómannamáli og leiddur af
fiskidrætti: auðveldara væri að draga flyðruna, ef hún hleypti hálft (hlypi
hálfa leið á eftir færinu), sbr.: Den er let at lokke, som efter vil
hoppe.
CSI II. 11.
FJ Proverb word
70. Page 75. draga dælla væri at draga ef hálft hleypti Fbr 38
(Flat II 153). ‘Lettere vilde det være (?: for trækdyret) at trække (?: vognen,
slæden), hvis det (det trukne) for den ene halvdels vedkommende satte (vognen,
slæden) i bevægelse’. Således lyder ordspr. og er let forståeligt; endnu lettere
vilde det være, hvis der for halft stod sjalft; dette genfindes hos Aasen: “Det
er lett å draga, som løyp av sjölvo seg”. Hvad der dog taler imod at antage
halft for – ved fejllæsning – opstået af sjalft (si = h) er
alliterationen.
ÍM 56. DRAGA Dælla væri að draga, ef hálft
hleypti. Fóstbr. 11. kap. dæll: auðveldur; hálft hleypti: hlypi hálfa leið (á
eftir færinn). Dælt er að draga, ef að hálfa hleypur. 3249.
TPMA
13. 392. ZIEHEN/tirer/to draw 4. Wer
willig ist un mithilft, ist leicht zu ziehen Nord. 1 Kom honum i
hug, at vera mœtti sva at dælla væri at draga er halft hleyfti Es kam ihm
in den Sinn, dass es so sein könnte, dass es leicht zu ziehen wäre, wenn man es
halb zum Laufen brächte FÓSTBRŒÐRA SAGA 71, 14 (= JÓNSSON, ARKIV 70. JÓNSSON
29). 2 De facili trahitur qui saliens sequitur. – Then ær snarth drawen ther
hompper meth Mit Leichtigkeit wird der gezogen, der springend folgt. – Der
ist schnell gezogen, der mithumpelt LÅLE 240. → WOLLEN 217.
ÍF VI. 11. 175-6. [H]. Þormóðr segir, at honum
var illt í augum. Bersi mælti: “Eigi er sá heill, er í augun
verkir.”
K 142. auga. 6. verker i
augu (A, 39). Syge öjne smærte. Sætningen, der dog synes at kunne være et
ordsprog, er muligvis kun en af skriverens talrige klager over
öjensmærte.
Gering Page 6. auga (nr. 22c). – Für das
sprichwort: verkir í veik augu citiert FJ nur Kålunds sammlung. Es steht mit
geringer abweichung auch Fóstbr. Saga (ed. K. Gíslason) 6423 (= Flat. 2, 1552):
ekki er sá heill er í augun verkir.
TPMA 1. 297.
AUGE/oeil/eye 12. Kranke Augen 12.5. Verschiedenes Nord.
418 Eigi er sa heill, er i avgun verkir Derjenige, den die Augen
schmerzen, ist nicht gesund FÓSTBRŒÐRA SAGA 75, 9 (= GERING S. 6. JÓNSSON 8).
419 Verker i veik augu Kranke Augen schmerzen KÅLUND 6 (= JÓNSSON,
ARKIV 22. JÓNSSON 8).
TPMA 4. 439.
GESUND/sain/healthy 1. Wesen, Wirkung und Bedeutung der
Gesundheit 1.1. Gesundheit ist das Gegenteil von (pflegebedürftiger)
Krankheit 1.1.2. Wer gesund ist, weist keine Krankheitssymptome
auf Nord. 4 Eigi er sa heill, er i avgun verkir Der ist
nicht gesund, welcher augenleidend ist FÓSTBRŒÐRA SAGA 75, 9 (= GERING S. 6.
JÓNSSON 8). 5 Sá er eigi heill sem hugrinn veikir Der ist nicht gesund,
dessen Geist krank ist HERMANNS SAGA OK JARLMANNS (→JÓNSSON, ARKIV 186 [=
JÓNSSON 77]). → HAUS 28. Vgl. unten 1.2., 1.5.1.
ÍF VI. 12. 180. Þá snýr Þorgeirr at húskörlum
Snorra ok sœkir þá fimliga, hlífandi með skildi, höggvandi með øxi þeiri, er vön
var at fá mörgum manni náttstaðar.
CSI II.
12.
357. The Thorgeir turned to
Snorri’s farmhands and attacked them with great agility, defending himself with
his shield and striking at them with the axe that had bid many a man
goodnight.
Ed. note. See below, 24.
268.
ÍF VI. 13. 187. Þorgils mælti: “Eigi er
til þín eins leikr sjá görr; hafa várar kistur rannsakaðar verit, ok má
þér þat, sem yfir margan
gengr.”1 1Gamall málsháttur: Þér er
ekki vandara um en öðrum.
CSI II. 13. Thorgils
replies to Veglag's objections at having his chest
searched:
360. Thorgils said, "You're not the only
one in this. Our chests have been searched. You'll have to comply like
everyone else."
FJ Proverb word 245. Page 107. leikr –
svá er leikr hverr sem heiman er görr Fbr 52. ‘Således er enhver leg
som den er hjemme forberedt’ = GJ (hvör l.).
ÍM 202.
LEIKUR Svo er leikur hver sem heiman er (ger). Fóstbr. 15. kap. Svo er
leikur hver sem byrjaður er. Hauksb. 379.
Ed. note. See
also Hrafnkels saga, 4. 114. and Ljósvetninga saga, 6.(14.)24.
A-text.
Ed. note. See below, 15.
200.
ÍF VI. 13. 187. Þorgils mælti: “Eigi er til þín
eins leikr sjá görr; hafa várar kistur rannsakaðar verit, ok má þér þat,
sem yfir margan gengr.”1
1Gamall málsháttur: Þér er ekki vandara um en
öðrum.
CSI II. 13. Thorgils replies to Veglag's
objections at having his chest searched:
360. Thorgils said,
"You're not the only one in this. Our chests have been searched. You'll
have to comply like everyone else."
FJ Proverb word 139.
Page 88. ganga (yfir) jfr lok og krjúpa – má (manni)
þat er yfir margan gengr Eyrb 59, Ljósv 259, Fbr 45 (Hauksb 376), Hrk
16 (Austf. 116). ‘En kan finde sig i hvad der Eyrb. 32. kap.vederfares mange’.
GJ: Má það yfir osv.
ÍM 104. GANGA Má það er yfir
margan gengur.
TPMA 12. 256. VIEL/beaucoup/much
7. Viel als gegebene Menge 7.2. Viele als die breite Masse 7.2.7. Kaum einem
ergeht es besser als den meisten Nord. 205 Ok ma þer þat, er yfir
margan gengr Und es kann dir geschehen, was über manchen kommt FÓSTBRŒÐRA
SAGA 93, 3 (=JÓNSSON, ARKIV 139). 206 Er þat ok satt at segja, at má yðr,
þat er yfir margan gengr Und das ist ein wahres Wort, dass euch geschehen
kann, was über manchen kommt EYRBYGGJA SAGA 32, 17 (=JÓNSSON, ARKIV 139. JÓNSSON
53).
Ed. note. See also Hrafnkels saga, 4. 114.
and Ljósvetninga saga, 6.(14.)24. A-text.
Ed. note. Implicit proverbial reference in the situation of the
Hafliði episode, Grettis saga.
ÍF VI. 13. 188. Þá segir Þorgeirr: "Hvat sem yðr
sýnisk rétt vera um þetta mál, þá mun yðr þó verða maðrinn dýrkeyptr í þessu
sinni, ok eigi mun hann af lífi tekinn, ef ek má því
ráða."
CSI II. 13. Thorgeir uses the
arbitary imposition of his power to save the thief,
Veglaf:
360. Then Thorgeir said, "Despite what you think is
the right course of action, in this instnace the man's price will be too costly
for you. He will not be executed if I have any say in the
matter."
ÍM 268. RÍKUR Jafnan segir enn ríkri ráð.
M ríkur: voldugur Ríkari verður að ráða. FJ Hinn
ríkari verður ráð að segja. E
FJ Proverb word 334. Page
181. ríkr (jfr heima) – jafnan segir enn ríkri ráð Mhk 23; jfr
Eirspennill 47. ‘Altid er det den mægtigste (af to), der giver råd (?: med
myndighed), hvis ikke segja ráð her er en blot omskrivning for ráða ‘råde’. Det
samma findes i prosa således: hinn ríkari verðr at segja Clár 15 (247).
Sammen hængen her taler bestemt for den sidst anførte opfattelse. = GJ:
Ríkari verðr (hlýtr) að ráða.
TPMA 4.
460. GEWALT/pouvoir (subts./power 1. Der
Mächtigere entscheidet (setzt seinen Willen durch) Nord. 1 En sá réð,
Es ríkri vas Aber derjenige entschied, der mächtiger war SÓLARLJÓÐ 36, 4 (=
GERING S. 11). 2 Jafnan segir enn ríkri ráð Immer sagt der Mächtigere,
was zu tun ist (wörtl.: die Beschlüsse) MÁLSHÁTTAKVÆÐI 23, 1 (= JÓNSSON, ARKIV
334. JÓNSSON 137). 3 Stare penes libitum satagit vis celsa quiritum. – Ee
wil waaldh sijn wiliæ haffwæ Die hohe Gewalt der Quiriten will bei ihrer
Willkür verharren. – Gewalt will immer ihren Willen haben LÅLE 1017. 4 Hinn
ríkari verðr ráð at segja Der Mächtigere kann sagen, was zu tun ist
(wörtl.: den Beschluss) CLÁRI SAGA 15, 5 (= JÓNSSON, ARKIV 334).
Ed. note. Proverbial reference, as 1. 122 and 3. 126,
above. See Clári saga, ed. Gustaf Cederschiöld. Altnordische
saga-bibliothek, 12. Halle a. S. 1907, 15. 47. 5. En hversu sem þær tala hér um
langt, ferr enn sem fyrr, at "hinn ríkari verðr ráð at segja"; ok gengr jungrú
Tecla enn með sinni fylgð niðr at landtjaldinu.
ÍF VI. 15. 200. Gautr segir: “Seint lætr þú af
at auka oss skapraunir.” Þorgeirr svarar: “Svá er leikr hverr sem heiman
er görr.”
CSI II.
15.
365. Thorgeir replied, “The
run of the game is decided by the first move.”
FJ Proverb
word 245. Page 107. leikr – svá er leikr hverr sem heiman er
görr Fbr 52. ‘Således er enhver leg som den er hjemme forberedt’ = GJ
(hvör l.).
ÍM 202. LEIKUR Svo er leikur hver sem heiman er
(ger). Fóstbr. 15. kap. Svo er leikur hver sem byrjaður er. Hauksb.
379.
TPMA 11. 57.
SPIEL/jeu/game 4. Be schaffenheit des Spiels (je nach
Spieler) 4.1. Allg. Nord. 124 Sva er leikr hverr sem byriaðr
er (Var.: sem heiman er gerr) Jedes Spiel ist so, wie es begonnen
worden ist (wie es von Hause aus vorbereitet worden ist) FÓSTBRŒÐRA SAGA 110, 4
(= JÓNSSON, ARKIV 245. JÓNSSON 105).
Ed. note. See
above, 13. 187a.
ÍF VI. 15. 200-1. Vísa 13. Gaut veitk at son Sleitu/snarfengr með lið drengja/hölðr við harðar deildir/hjördjarfan nam fjörvi;/ófeigum varð eigi/almþings í gný malma/– opt verðr rík, þeims rœkir,/raun – stynfullu launat. 13. vísa. Veitk, at hölðr (a), snarfengr með lið (b) drengja við harðar deildir, nam hjördjarfan Gaut Sleituson fjörvi (c); eigi ófeigum varð launat stynfullu (d) í almþings malma gný (e); opt verðr rík raun, þeims rœkir. a) hölðr: maður (?: Þorgeir); – b) hjá liði, meðal liðs; – c) nema fjörvi: svipta lífi, drepa; – d) launað með kvalastunum (dauða); – e) almþings (boga-, vopnaþings) malmr: sverð, sverða gnýr: orusta. – Fyrri vísu-helmingurinn minnir að orðalagi furðu mikið á tvær vísur (25. og 36. v.), sem eignaðar eru Birni Hítdælakappa í sögu hans (sbr. Borgfirðinga sögur, formáli, bls. lxxiii neðanm.). Ég veit, að Þorgeir, sem var allra manna snarfengastur, þegar í hart fór, svipti hinn vopndjarfa Gaut Sleituson lífi; hinum feiga manni var launað með kvalafullum dauða í bardaganum; sá kemst oft í harða raun, sem rækir slíkt.
ÍF VI. 20. 222-3. Skúfr mælti: “Þat er eigi
sami, at menn sé ósáttir á kaupskipum í hafi, því at þar fylgir mart til meins,
ok sjaldan mun þeim skipum vel farask, er menn eru ósáttir innan
borðs. Nú viljum vér beiða ykkr, at þit setið grið meðal ykkar, meðan
þit eruð í hafi á skipi.”1 Nú var svá
gört. 1en gerið sem ykkr líkar, þá
er þit komið á land b.v. F.
CSI II.
20. Skúfr (á Stokkanesi í Eiríksfirði) demands peace of
Þorgeirr and ‘Gestr’ on board his ship as they sail to
Greenland:
372. “On board a trading vessel in the middle of
the ocean is not the right place for men to have differences. Indeed, it may
cause much harm, for seldom will a voyage go well if the men are at
odds. Now, I’m going to require both of you to refrain from fighting
while you are at sea.” They both complied.
TPMA 10.
86. SCHIFF/bateau/ship 10.
Verschiedenes Nord. 60 Nauta prorsus ebet (lies mit Druck B:
hebet) nauem dans nec sigi prebet. – Then ær een daare som giffwer
saa skijbet (lies mit Druck B: skib at) han liggher selff vppa
landhet Der Schiffer, der das Schiff weggibt, ist ganz stumpfsinnig und
erweist sich keinen Dienst. – Der ist ein Narr, der sein Schiff so weggibt, dass
er selbst auf dem Lande liegt LÅLE 632. 61 Sialldan mun þeim skipum uel
faraz, er menn erv osattir innanbordz Selten werden diejenigen Schiffe eine
gute Fahrt haben, deren Männer an Bord uneinig sind FÓSTBRŒÐRA SAGA 143, 9 (vgl.
EINIGKEIT 1.1., KAMPF 2.3.1., 3.1., LAND 1.2.2.1.).
ÍF VI. 21. 225. Vísa 20. Nú þótti Loðni Sigríðr
helzti löngum dveljask í skemmunni á kveldum;5 þótti honum hon g´sín
minnr en verit hafði; kom honum þá í hug kviðlingr sá, er kveðinn hafði verit um
lausungarkonur: Á hverfanda hvéli/váru þeim hjörtu
sköpuð/brigð í brjóst
lagið. 5Nú – kveldum: Loðinn svaf
inni í skála hjá verkmönnum Þorkels. Loðni þótti Sigríði opt verða dvalsamt á
kveldum í skemmunni, er hon togaði af Þormóði F. 20.
vísa. Þetta er síðari helmingur 84. vísu í Hávamálum. Vísan er svona í
heild: Meyjar orðum/skyli manngi trúa/né þvís kveðr kona,/þvít á hverfanda
hvéli/váru þeim hjörtu sköpuð,/brigð í brjóst of lagið. manngi:
enginn; – hverfanda hvél: hjól, sem snýst; – brigð:
brigðmælgi, svik. Enginn skyldi trúa orðum meyjar né því, er kona
segir, því að hjörtu þeirra voru sköpuð á hverfleikans hjóli og brigðmælgi lögð
þeim í brjóst.
TPMA 3. 340. FRAU/femme/woman
1. Wesen, Eigenschaften und Verhaltensweise der Frau 1.2.
Veränderlichkeit, Wankelmut und Untreue der Frau 1.2.1.
Allg. 1.2.1.1. Die Frau ist wandelbar und
unbeständig1 Nord. 29 Á hverfanda hvéli vóro
þeim hiörto sköpoð, Brigð í brióst um lagið Auf der Töpferscheibe (wörtl.:
dem sich drehenden Rad) sind ihnen (scil. den Mädchen und Frauen) die Herzen
geschaffen, Wankelmut ist ihnen in die Brust gelegt worden HÁVAMÁL 84, 4.
FÓSTBRŒÐRA SAGA 149, 4. 1Vgl. HASSELL F
44; WHITING W 526.
TPMA 5.
77. GLÜCK/bonheur/luck 3.
Wechselhaftigkeit, Unzuverlässigkeit und Hinfälligkeit des Glücks
(Schicksals)8 3.1. Das Glück ist kurz, veränderlich und immer
in Bewegung (geht immer auf und ab) 3.1.2. Spez. 3.1.2.1. Das Glücksrad dreht
sich, und Fortuna dreht das Rad und sich mit ihm13 Nord.
207 Þvíat mér þykkir mjök á hverfanda hjóli um hans hagi Denn es
scheint mir, dass sein Glück sich auf einem drehenden Rad befindet GRETTIS SAGA
42, 3. 8Vgl. H. R. Patch, The Goddess
Fortuna in Medieval Literature, Cambridge, Mass., 1927; A. Doren, Fortuna im
Mittelalter und in der Renaissance (Vorträge der Bibliothek Warburg II, 1922/23,
1. Teil). 13Zum Glücksrad vgl. Wackernagel, Das Glücksrad
und die Kugel des Glücks, in: ZFDA 6, 134-149; GRIMM, MYTHOLOG. 826f.; S. J.
Frappier, Étude sur la Mort de roi Artu, Paris 1936, S. 258-288; H. Hilka in:
CRESTIEN, PERCEVAL 4646/47 Anm.; H. Vermeulen, Het rad van fortuin, Ons eigen
volk 1, 1940, 234-249; D. M. Robinson, The Wheel of Fortune, in: Classical
Philology 41, 1946, 207-216.
ÍF VI. 22. 228. Skúfr mælti þá:
“Bráðlitit gerir þú á þetta, Þorkell bóndi, ef þú vill drepa
Þormóð, heimamann þinn, en hirðmann ok skáld Óláfs konungs. Mun yðr maðrinn
dýrkeyptr verða, ef Óláfr konungr spyrr, at þér látið drepa hann, allra helzt er
hann hafði sent hann þér til trausts, ef hann þyrfti nökkurs við; sýnisk þat í
þessu máli sem opt, at reiðni2 lítr eigi it sanna. Nú viljum vér
bjóða yðr fébœtr fyrir Þormóð um víg þetta ok vansa þann, er yðr hefir görr
verit í víginu.” 2reiðni:
reiðigirni, reiðin F.
CSI II.
22.
FJ Proverb word 49. Page 71-2.
bráðlitinn – sénn bráðlitit gerir þú á þetta Fbr 85 (Hauksb 391).
‘Altfor hurtig (overilet) ser du på dette’, om en overilet overvejelse og for
hurtig bestemmelse. Af samme betydning er: bráðsét láta bragnar opt Mhk
14. Denne form er nærnere den prosaiske form som den må have været
(bráðlitit el. - sét láta menn opt?). I prosa Laxd. 159
findes: skjótlitit gerir þú þetta mál, vistnok også her brugt som
etslags ordsprog.
ÍM 39. BRÁÐRÆÐ I Fyrir bráðræði sitt má
margur blygðast. FJ
C-V: Fms. v. 284.
ÍF VI. 22. 228. Skúfr mælti þá: “Bráðlitit gerir
þú á þetta, Þorkell bóndi, ef þú vill drepa Þormóð, heimamann þinn, en hirðmann
ok skáld Óláfs konungs. Mun yðr maðrinn dýrkeyptr verða, ef Óláfr konungr spyrr,
at þér látið drepa hann, allra helzt er hann hafði sent hann þér til trausts, ef
hann þyrfti nökkurs við; sýnisk þat í þessu máli sem opt, at
reiðni2 lítr eigi it sanna. Nú viljum vér bjóða yðr fébœtr
fyrir Þormóð um víg þetta ok vansa þann, er yðr hefir görr verit í víginu.”
2reiðni: reiðigirni, reiðin
F.
CSI II. 22.
375. “This
proves, as so often before, that anger is blind to the
truth.”
ÍM 264. REIÐ for similar phrases. Sjaldan
verður réttsyn reiði. Hsch
TPMA 13. 406.
ZORN/colère/anger 1. Zorn als Fehler und Nachteil 1.3.
Zorn nimmt Besinnung und Verstand, Klarsicht und
Urteilskraft4 1.3.1. Zorn bringt um Sinn und Verstand,
Weisheit und Erkenntnis Nord. 113 Syniz þat i þessu mali sem opt,
at reidni litr eigi hit sanna In dieser Sache zeigt sich wie so oft, dass
ein zorniger Gemütszustand die Wahrheit nicht sieht FÓSTBRŒÐRA SAGA 153, 16.
114 Einskis hlutar Óráðins skal þræta Reiðr við rekka lið; Þvíat reiðr maðr
Fylliz rangs hugar; Má hann eigi satt um sjá Ein Zorniger soll um keine
unsichere Sache mit einer Schar von Männern streiten; denn ein zorniger Mann
wird von einem verkehrten Verstand erfüllt: Er vermag die Wahrheit nicht zu
durchschauen HUGSVINNSMÁL 61. 4Vgl.
HASSELL C329. I 5; WHITING I 52. I 54. P 36. W 701. W 704. W 705.
ÍF VI. 23. 235. “Vera má,” segir Þormóðr, “at
eigi hafi mikit orðit höggit, því at örvendr maðr
hjó.1 En því hjó ek eigi fleiri, at ek hugða, at þetta
skyldi at fullu vinna.” 1örvendr –
hjó: smá verða jafnan örvendra manna högg F.
Cleasby-Vigfússon
768a. örvendr, adj., qs. örvhendr (?), [the former
part is doubtful, the latter prob. from hönd; the mod. Dan. say
keit-haanded]: – left-handed; smá verða örvendra
manna högg, Fb. ii. 212; þvíat örvendr maðr hjó, Frb. 90 new Ed.; örvendi, the
verse, l.c.; sár Þormóðar hafðisk ílla ok var jafnan örvendr síðan meðan hann
lifði, 34 new Ed.
ÍF VI. 23. 247-8. Gríma svarar: “Nú kømr at því,
sem mælt er: Opt verðr villr, er geta skal,ok hitt annars, at
hverjum bergr nökkut, er eigi er feigr. En þér er nauðsyn, þat er heilög gæzla
er svá yfir þér,1 at fjándinn á ekki þik svá heimila til illra hluta
sem þú vildir gört hafa. Því at þat er várkunn, at menn geti stundum annars en
er, en þat er engi várkunn, at hann trúi eigi því, er satt er, þá er hann reynir
sannleikinn.” Nú skilja þau at svá mæltu; ferr Þorkell heim í Brattahlíð; Þórdís
ferr ok heim. 1þat – þér: at þú
þakkir þat guði F.
CSI II. 23. Gríma of
Eiríksfjrðr waxes ironic in her attempt to keep Þórdís and Þorkell from finding
Þorgeirr:
385-6. Gríma replied, “It’s just as the saying has
it ‘guessing often leads to error’ and if a man’s time has not
come, something will save him.”
ÍM 110. GETA Oft verður
villur sá er geta skal. Fóstbr. 23. kap. o. v. verða villur: skjátlast. Oft fer
sá villt er geta skal. HSch
TPMA 3. 41.
ERRATEN/deviner/to guess Wer erraten soll, irrt
oft Nord. 1 Nv kemr at þvi sem mællt er, "opt verdr villr, er
geta skal" Jetzt geschieht es, wie es heisst: "Oft irrt, wer erraten sol"
FÓSTBRŒÐRA SAGA 185, 6 (= JÓNSSON, ARKIV 145). 2 Þat er fornt mál . . . at
opt verðr villr sá er geta skal Es gibt ein altes Sprichwort, dass oft
irrt, wer erraten soll ODDS ÞATTR 60, 8 (= MORKINSKINNA 107, 37. JÓNSSON, ARKIV
145. JÓNSSON 56).
ÍF VI. 23. 247-8. Gríma svarar: “Nú kømr at því,
sem mælt er: Opt verðr villr, er geta skal,ok hitt annars, at hverjum
bergr nökkut, er eigi er feigr. En þér er nauðsyn, þat er heilög gæzla
er svá yfir þér,1 at fjándinn á ekki þik svá heimila til illra hluta
sem þú vildir gört hafa. Því at þat er várkunn, at menn geti stundum annars en
er, en þat er engi várkunn, at hann trúi eigi því, er satt er, þá er hann reynir
sannleikinn.” Nú skilja þau at svá mæltu; ferr Þorkell heim í Brattahlíð; Þórdís
ferr ok heim. 1þat – þér: at þú
þakkir þat guði F.
CSI II. 23.
Continued:
385-6. Gríma replied,“It’s just as the saying has
it ‘guessing often leads to error’and if a man’s time has not come,
something will save him.”
ÍM 81. FEIGUR Hverjum
bergur nokkuð, er eigi er feigur. Fóstbr. 23. kap. Bergur hverjum eiithvað, er
eigi er feigur. Íslendinga s. 188. kap. Eitthvað leggst þeim til sem ekki er
feigur. HSch
FJ Proverb word 104. Page
82. feigr, feigð (jfr deyja, ófeigr) – . . .
verðr hverr þá at fara er hann er feigr Grett 146 (Boer 228). ‘Da må
enhver bort, når han skal dø’. Det samme udtrykkes ved: allir fara þá er
feigðin kallar Fas I 420. þeir verða at falla er feigir eru Þiðr
II 252. ‘De må falde som er dødsdömte’. Aasen: “Han fell som feig er (og ikkje
som ufeig er)”. hverjum bergr nökkut er eigi er feigr Fbr 100 (Hauksb
404), Sturl3 II 238. ‘Enhver som ikke er dødsens reddes ved noget’.
Aasen: “Den som ikkje er feig dreg alltid undan”. Bergr hverjum sem ei er
feigr og Björg fær sá eigi er feigr GJ.
TPMA 11. 337. TOD/mort/death 1. Tod als allbekannte und
unausweichliche Realität 1.4. Der Tod erfolgt unumgänglich zur festgesetzten
Zeit 1.4.2. Wer sterben muss, stirbt unausweichlich Nord. 273 Allt er
feigs forað Alles wird dem, der dem Tode verfallen ist, zur Gefahr
FÁFNISMÁL 11, 6 (= JÓNSSON, ARKIV 104. JÓNSSON 41). 274 Frammi eru feigs
götur Die Pfade dessen, der dem Tode verfallen ist, führen vorwärts (zum
Ziel hin) SÓLARLJÓÐ 36, 6 (= JÓNSSON, ARKIV 104. JÓNSSON 41). 275 Þá mun
hverr deyja er feigr er Jeder wird dann sterben, wenn er dem Tode verfallen
ist REYKDŒLA SAGA 31 (→JÓNSSON, ARKIV 67 [= JÓNSSON 28]). 276 Sjaldan
hittisk feigs vök frørin Selten findet man das Eisloch dessen, der sterben
muss, gefroren MÁLSHÁTTAKVÆÐI 25, 2 (= JÓNSSON, ARKIV 104. JÓNSSON 41). 277
Nu er enn sem fyrr. þæir verða at falla er fæigir ero Jetzt ist es wieder
wie früher: Diejenigen müssen sterben, die zum Tode bestimmt sind ÞIÐREKS SAGA
338 (= JÓNSSON, ARKIV 104. JÓNSSON 41). 278 Allir fara, þá feigðin
kallar Alle sterben dann, wenn der ihnen bestimmte Tod sie ruft HERVARAR
SAGA (→FAS I, 420 [= JÓNSSON, ARKIV 104. JÓNSSON 41]). 279 Enn þat er fornn
ordz kuidr, at ‘deyr dugga, þott j dali skridi, þa er öll er aurlög farin’
Und das ist ein altes Sprichwort: “Der Feigling stirbt, wenn sein Leben ganz
abgelaufen ist, selbst dann, wenn er im Tal kriecht (scil. um sich zu
verstecken)” FLÓVENTS SAGA II 19 S. 204, 30 (= JÓNSSON, ARKIV 67. JÓNSSON 28).
280 Ok verðr hverr þá at fara, er hann er feigr Und jeder muss dan
sterben, wenn es ihm bestimmt ist GRETTIS SAGA 62, 13 (= JÓNSSON, ARKIV 104.
JÓNSSON 41). 281 Mortis habens horam cadit omnis homo nece coram. – The døø
allæ som feyæ ære Jeder, der die Todesstunde (erreicht) hat, fällt
angesichts des Todes darnieder. – Alle sterben dann, wenn es ihnen bestimmt ist
LÅLE 613.
TPMA 11. 355.
TOD/mort/death 4. Tod als einmaliger und endgültiger Vorgang
4.1. Der Tod erfolgt nur einmal und planmässig Vgl. oben 1.4. 4.1.3.
Es sterben nur die Todgeweihten Nord. 605 Hverium bergr nakkvat, er
eigi er feigr Jeden, dem der Tod nicht bestimmt ist, rettet etwas
FÓSTBRŒÐRA SAGA 185, 7 (= JÓNSSON, ARKIV 104. JÓNSSON 41). 606 Sannask hér
it fornmælta, at eigi má ófeigum bella Hier bestätigt sich das alte
Sprichwort, dass niemand den treffen kann, dem der Tod noch nicht bestimmt ist
HEIÐARVÍGA SAGA 11 S. 243 (= JÓNSSON, ARKIV 301. JÓNSSON 126). 607 Vir
perimi vetidus migrat ab hoste quitus. – Wfeij man færdes trøgghelighe om
landh Der Man, der (noch) nicht getötet werden darf, wandert ohne Feind
davon. – Der dem Tode nicht verfallene Mann reist sicher über Land LÅLE
1136.
Cleasby-Vigfússon 149b. feigr, adj., . .
. II. death-bound, fated to die, . .
.
Ed. note. See Deskis, p. 89, and fns 100 &
102.
ÍF VI. 23. 247-8. Gríma svarar: “Nú kømr at því,
sem mælt er: Opt verðr villr, er geta skal,ok hitt annars, at hverjum bergr
nökkut, er eigi er feigr. En þér er nauðsyn, þat er heilög gæzla er svá yfir
þér,1 at fjándinn á ekki þik svá heimila til illra hluta sem þú
vildir gört hafa. Því at þat er várkunn, at menn geti stundum annars en
er, en þat er engi várkunn, at hann trúi eigi því, er satt er, þá er hann reynir
sannleikinn.” Nú skilja þau at svá mæltu; ferr Þorkell heim í
Brattahlíð; Þórdís ferr ok
heim. 1þat – þér: at þú þakkir þat
guði F.
CSI II. 23. (Cont.)
385.
“What you sorely lack is a holy guardian so that the devil lead you not
into the evil you are contemplating. It’s excusable when people guess and are
mistaken, but there’s no excusing the man who rejects the truth once
it’s proven.”
ÍF VI. 24. 249. Sigríðr tók til orða ok mælti:
"Hverr kom þar?" Hann svarar: "Ósvífr heiti ek." Sigríðr mælti: “Svá er
hverr sem heitir. Vill Ósvífr vera hér í nótt?” Hann svarar, kvezk þat
vilja.
CSI II. 24.
386.
Sigrid said, “A man is as he’s named.”
TPMA
8. 461. NENNEN/appeler/to call 1. Man
erkennt einer daran, wie er sich nennt (wie er heisst) Nord. 1
Sva er hverr sem heitir Jeder ist so, wie er heisst FÓSTBRŒÐRA SAGA 188,
17.
ÍF VI. 24. 253. [F]. Hann svarar: “Hér em ek,
móðir, eða hvat vildir þú nú?” Hon svarar: “Bíta mætti nú beitfiskr, ef
at borði væri dreginn,”3 segir hon, "því at hér hefir verit
Þormóðr, skógarmaðr þinn, í allan dag í nausti váru, ok hefir hann nú unnit á
Kár, frænda þínum, ok tekit bát þinn ok rœr nú yfir á fjörð, ok hygg ek, at
honum sé verkr í sári því, er Ljótr veitti honum.”
3Um talshátt, sem kominn er úr sjómannamáli, sjá bls. 83 hér að
framan.
CSI II. 24?. PP
389.
She replied, “The fish would bite on the hook now if we had the
strength to drag it in.”
FJ Proverb word 30. Page
68. beinfiskr (beit) bíta mætti nú beinfiskr, ef at borði yrði
dreginn Gísl Súrss 135. ‘Bide kunde nu benfisken (på krogen), hvis den blot
kunde trækkes op til rælingen (op i skibet)’. Bíta bet. her åbenbart ‘bide på
krogen’; man ved ikke hvad beinfiskr egl. er; men af sammenhængen er det klart,
at det må være en stor og tung (og kraftig) fisk, som det kunde være vanskeligt
at få op i båden. GJ har samme ordspr. men i en noget anden form: Bíta má
beitfiski af að borði verðr dregið. Denne form bestyrkes ved Fóstbr. (Flat.
II 222), hvor det hedder: bíta mætti nú beitfiskr ef at borði væri dreginn;
dette beit- måtte sættes i forbindelse med beita ´mading´, altså ‘fisk som
fanges ved mading, ?: på krog’. Det er mulig den rette form.
ÍM
27. BEINFISKUR Bíta mætti nú beinfiskur, ef að borði yrði dreginn.
Gísla s. 26. kap.
TPMA 3. 268.
FISCH/poisson/fish 2. Der Fisch im Wasser 2.11. Der Fisch hat
angebissen, kann aber nicht an Bord gezogen werden Nord. 130 Bíta
mætti nú beitfiskr ef at borði væri dreginn Der geköderte Fische würde
jetzt anbeissen, wenn er an Bord gezogen würde FÓSTBRŒÐRA SAGA 194, 3 Var. (=
JÓNSSON, ARKIV 30). 131 Bíta myndi nú beinfiskr (lies:
beitfiskr, Red.)7, ef at borði mætti dragaz Der geköderte
Fisch würde jetzt anbeissen, wenn er an Bord gezogen werden könnte GÍSLA SAGA
25, 11 (= JÓNSSON, ARKIV 30. JÓNSSON 13).
Cleasby-Vigfússon 56b.
beitfiskr, m. fish to be caught with bait, in the phrase bíta
mætti b. ef at borði væri dreginn, Fbr. 180, Gísl. 135 reads beinfiskr, no doubt
wrongly: the proverb demotes a fine game, one played with slight
trouble.
Ed. note: See ÍF VI. 26. 83. “Þat mun þó eigi
verit hafa,” sagði Börkr, “ok mun Gísli þat verit hafa, ok róum eptir þeim sem
ákafast.”4 4sem ákafast:
hvatliga, því at bíta mætti nú beinfiskr, ef at borði yrði dreginn Y; sem
tíðast, ok bitinn mundi nú beinfiskr, ef at borði mætti dragask 445.
ÍF VI. 24. 259. Ólafr konungr mælti: “Framar
hefir þú þá gört um vígin á Grœnlandi en fiskimaðrinn kallar aflausn vera
fiskinnar, því at hann kallask leysa sik, ef hann dregr fisk fyrir sik,
en annan fyrir skip sitt, þriðja fyrir öngul, fjórða fyrir vað. Nú
hfeir þú framar gört, eða hví draptu svá marga
menn?”1 1Eða – menn:
Þormóðr svarar: "Vá ek þó enn tvá menn um daginn þaðr vér sigldum af Grœnlandi,
en Helgu-Steinarr drap einn". Óláfr konungr mælti: "Hverir váru þeir menn?"
Þormóðr svarar: "Ljót vé ek ok húskarl hans, systurson Þorgríms trolla." Óláfr
konungr mælti: "Hví váttu þá svá marga?" F.
CSI II.
24.
391. King Olaf said, “In terms of
numbers slain you have done more in Greenland than the fisherman does as penance
for his catch. He regards himself absolved if he pulls in one fish for
himself, a second for his ship, a third for his hook and a fourth for his
tackle.”
ÍM 85. FISKUR Enginn dregur annars fisk úr
sjó. Enginn dregur, þó ætli sér, annars fisk úr sjó.
FJ
Cleasby-Vigfússon 7b. aflausn, f., Lat.
absolutio. . . . king Olaf said, 'Thou hast done more
then in the matter of manslayings in Greenland, than what the fisherman calls
the ransom of his fishing; for he says that he has freed himself (of his
fishing), if he draws (up) a fish for himself, but another for his boat, a third
for his angle, a fourth for his line,' (this way of reckoning their catch
is still common with fishermen in many parts of England and Scotland), Fbr. 154:
cp. a stanza in a Scottish ballad, 'I launched my boat in Largo Bay,/And fishes
caught I three;/One for wad and one for hook,/And one was left
for me.'
ÍF VI. 24. 260. “Svá mun vera,” segir konungr.
“Seint mun sá díli gróa, er þú hefir þar
brennt.”
CSI II.
24.
392. “I doubt it not,” said the
king. “It will be a long time before the ground you have scorched begins
to grow again.”
díli is also in a verse in this
saga
ÍO 151-2. 156. Brenna e-m díla. Orðtakið
merkir "gera e-m (illan) grikk". Það kemur fyrir í fornmáli: Éls hefk illan
díla,/Ekkils, þeim's mik sekðu,/ geig vannk gervidraugum,/Grœnlendingum
grenndan. Sk. B I, 263 (úr vísu eftir Þormóð Kolbrúnarskáld. Hún er
talin ort 1027 – 1028). Á efitr vísunni stendur: "Svá mun vera," segir
konungr. "Seint mun sá díli gróa, er þú hefir þar brennt". Ísl. fornr. VI, 260
(Fóstbr., 24. k.). "Ekki þurfa þeir Danirnir at hœlask við Norðmenn", segir
kongungs. "Marga díla höfum vér brennt þeim, frændum þínum". Fms. VI, 399 (S. H.
harð., 113. k.). Orðið díli merkir í rauninni "blettur, sem orðinn er
til við bruna; brunasár". Kemur orðið oft fyrir í þeirri merkingu, t. d.:
Þá var Skarpheðinn fœrðr af klæðum, því at þau váru ekki brunnin.
Hann hafði lagit hendr sínar í kross ok á ofan ina hœgri. Díla fundu þeir á
hánum í millum herðanna, en annan á bringunni, ok var hvárrtveggi brenndr í
kross. Ísl. s. III, 692 – 693 (Njála, 132. k.).
Einnig kemur fyrir grautardíli, sbr. Ísl. fornr. IV, 112
(Eyrb., 41. k.). Orðasambandið brenna e-m díla er einnig
til í eiginlegri merkingu, eins og síðar verður sýnt. Það á rætur að rekja til
sérstakrar læknisaðgerðar, sem framkvænd var með glóandi járni. Er henni lýst í
Þorláks sögu biskups á þessa leið: Sá atburðr varð á Þorkötlustöðum
í Grundavík, at sá maðr, sem Þorbjörn hét, brenndi þann mann, sem með sama hætti
var til lækningar, með þess háttar atferð, at hann lagði á kviðinn þat járn, er
bora var á. En af því at ekki viðrnám var á knappjárninu, þá hljóp þat svá
djúpt, at þeim, er brenndr var, þótti á hol hlaupa. Váttaði þessa hans meining
mikill brestr, sá sem þá varð, er hin minni himnan brast í sundr, sú sem lá í
ístruna, en sá, sem brenndi, kippti skjótliga í burtu járninu, þá er hann
kenndi, at ekki nam við því. Hann vildi þá þrýsta dílanum, ok fell feiti út í
móti, sú sem þeir trúðu, at ístran væri. Ok er hann stóð upp, kenndi hann á sér
svá mikinn sárleik, at honum þótti sik taka náliga aptr í hrygginn. Gekk hann þá
til krosshúss, ok þótti þeim mönnum, sem hann sá, honum öllum brugðit. Bs. I,
379 (Þorláks s., 7. k.). Í lýsingu þessari kemur orðtakið sjálft
ekki fyrir, en á efterfarandi stað er brenna e-m díla notað í
eiginlegri merkingu: Hann kom á fund Rafns á förnum veg á einum
gistingarstað, þeim er Rafn hafði, ok bað hann lækningar, en Rafn brenndi hann
marga díla, bæði í kross fyrir brjósti ok í höfði ok í meðal herða. Bs. I, 644
(Rafns s., 4. k.).
ÍF VI. 24. 266-8. Þat hafa menn at ágætum gört,
hversu röskliga Þormóðr barðisk á Stiklastöðum, þá er Óláfr konungr fell, því at
hann hafði hvárki skjöld né brynju; hann hjó ávallt tveim höndum með breiðöxi ok
gekk í gegnum fylkingar, ok þótti engum gott, þeim er fyrir honum urðu,
at eiga náttból undir øxi hans. Svá er sagt, þá er lokit var
bardaganum, at Þormóðr væri ekki sárr.
CSI II.
24.
Ed. note. See above, 12.
180.
Return to
Concordance